Lifestyle - Shqiptari i Italisë

Politikanët shqiptarë trajtohen si yje të kinematografisë botërore, personazhet historikë janë me famë ndërkombëtare e me një të kaluar të lavdishme, ndërsa aktorë e këngëtarë të tjerë, sigurisht të rrallë e të famshëm, janë të projektuar drejt së ardhmes së ndritshme. Ngjarje të pabesueshme zhvillohen në një natyrë magjepsëse, të mahnitshme, të mrekullueshme, ku njerëz të pakrahasueshëm e të rrallë janë të paharrueshëm për jetë të jetëve...
Nga Gino Luka

Sot ndodh që të gjithë flasim dhe shkruajmë me hiperbola: mbi këtë figurë retorike bazohet një pjesë e madhe e gjuhës së televizorit dhe e rrjeteve sociale. Mund  të përdorim një hiperbolë vetëm nëse jemi të sinqertë: e ndryshojmë realitetin duke e zmadhuar, pra, jo për të mashtruar, por për t'i dhënë më shumë besueshmëri mesazhit tonë.

Çfarë është hiperbola?

Hiperbola është një fjalë me origjinë greke. Me anën e një hiperbole ne intensifikojmë një shprehje përtej kufijve të besueshmërisë, në kuptimin që zëvendësojmë një fjalë me një tjetër, duke e zmadhuar me tepri deri në diçka të pabesueshme ose duke e zvogëluar atë. Në thelb është e kundërta e eufemizmit.

Shpesh përdorim një hiperbolë për t’u dukur më simpatikë, për shaka, në anekdota ose për të inkurajuar bisedën në fazën fillestare, apo edhe si një formë ironie ose sarkazme.

Në shekullin e trembëdhjetë në poezinë Rosa fresca aulentissima, (Trëndafil i freskët me aromë shumë të mirë) poeti sicilian Cielo d’Alcamo tallet me këtë figurë letrare që përdorej gjerësisht në letërsinë e asaj kohe.

Më poshtë jepet një nga strofat e kësaj poezie komike:

«Se di meve trabàgliti, follia lo ti fa fare.
Lo mar potresti arompere, a venti asemenare,
l’abere d’esto secolo tutto quanto asembrare:
avere me non pòteri a esto monno;
avanti li cavelli m’aritonno».

«Në se vuan për shkakun tim, është çmenduria që të shtyn.
Mund të lërosh me parmendë detin, të mbjellësh në qiell,
të grumbullosh të gjitha pasuritë e kësaj bote:
nuk të dua e pranoj më mirë të pres flokët [të bëhem murgeshë] se sa të jem e jotja».

Abuzimi në përdorimin e hiperbolës përbën banalitet: dëgjuesi arrin të mos e përfillë më bisedën dhe përfundon duke mos besuar më asnjë nga gjërat që thuhen nga bashkëbiseduesi, siç ndodh në rastin e reklamave në TV ose në gazeta, ku hiperbola është një figurë qendrore (“Si të bëhemi miliarderë: 5 këshilla.”, “Si të fitojmë 10.000 Euro në muaj duke ndenjur në shtëpi”, etj.).

Sinqeriteti i atyre që i zmadhojnë gjërat

Mund  të përdorim një hiperbolë vetëm nëse jemi të sinqertë: e ndryshojmë realitetin duke e zmadhuar, pra, jo për të mashtruar, por për t'i dhënë më shumë besueshmëri mesazhit tonë. Nëpërmjet teprisë, ekzagjerimit, përpiqemi t'u japim besueshmëri fjalëve (Çmimet e ilaçeve kanë shkuar në qiell. - Mbytet me një pikë ujë, etj.). Dikush na thotë: "Ka nja njëqind vjet që nuk shihemi", dhe ndoshta më këtë ai do të thotë se e ka marrë malli shumë. Një prind i thotë fëmijës: "Ta kam thënë njëqind herë", një këshillë pra që ia ka dhënë shumë herë fëmijës.

Të gjithë përdorin hiperbola

Sot ndodh që të gjithë flasim dhe shkruajmë me hiperbola: mbi këtë figurë retorike bazohet një pjesë e madhe e gjuhës së televizorit dhe e rrjeteve sociale. Facebook-u është plot me artikuj që premtojnë se do të na e ndryshojnë mënyrën se si i shohim gjërat: na tregohen “Sekretet për t’u bërë miliarderë që një i pasur nuk ka për t’i treguar kurrë”. Kryesisht, ajo që ka ndryshuar duket se është raporti ndërmjet kësaj figure retorike dhe mirëbesimit: p.sh. nëpërmjet mesazheve në Facebook persona të ndryshëm shprehen në mënyrë të ekzagjeruar për dikë ose për fakte që nuk i njohin me një (mendje)lehtësi të habitshme. Ndoshta për faktin se mund të fshihen pas një pseudonimi/llagapi ose sepse janë të sigurt që nuk do ta takojnë kurrë personalisht personin që “sulmojmë pa frikë” e me fjalë të ekzagjeruara.

Hiperbola bëhet atëherë një figurë retorike e vënë në rrezik: një përdorim i pamatur e rrezikon sepse duke e normalizuar asgjëson efektet e saj. Nëse të gjithë e përdorin, pa kriter dhe keq, hiperbola e humbet efektin e saj, madje krijon efektin e kundërt dhe në fund vdes. “I madhi R. Arbana interpreton vargjet e të madhit Gj. Fishta”: kur të gjithë janë të mëdhenj nuk merret vesh se kush është më i madhi i të mëdhenjve...

Hiperbola në lajmet sportive

Sidomos gjuha e sportit vuan nga një formë e çuditshme hiperbolizimi: nga njëra anë përdoret në mënyrë të tepruar retorika, hiperbolat e mbiemrat në shkallën sipërore; nga ana tjetër, përdoren formula të shkurtra, të shpejta dhe koncize, tipike për rubrikat e futbollit.

Rezultati është një gjuhë mjaft e çuditshme, e cila mësohet shumë lehtë nga konsumatorët e këtij lloj informacioni, sidomos nga të rinjtë. Kështu ndodh që shpesh flitet duke përdorur të njëjtin stil retorik dhe hiperbolik, por të reduktuar në minimum (është i madh... fantastik... gjenial... gjigant... më i famshmi i botës... i jashtëzakonshëm... E pabesueshme...).

Më poshtë jepet një shembull i gjuhës së larmishme të një komentuesi sportiv, që duke përshkruar një lojtar futbolli shprehet kështu:

“Autori i golit është i jashtëzakonshmi N.N. i cili, me fitoren e arritur, hyri në legjendën e futbollit. Lojtari gjigant, ky supershënues mbinjerëzor luajti një ndeshje të jashtëzakonshme, madje fantastike. Superkampioni ynë po vazhdon të bluajë rekorde dhe po i shtrydh kundërshtarët duke ia bombarduar portën me golat e tij të pashmangshëm dhe vdekjeprurës. Kolosi i futbollit shkodran nuk humbet as edhe një rast, duke dërmuar pa mëshirë edhe ëndrrat për fitore të shumë skuadrave pretenduese... etj.

Hiperbola në artikujt e gazetave

Gjatë 50 vjetëve të diktaturës Shqipëria nuk ka pasur gazeta të lira, për shkak të censurës. Pas viteve 1990, kur gazetat u përpoqën të zgjerojnë shpërndarjen e tyre, duke futur elementë të huaj në identitetin dhe kulturën shqiptare, dhanë si rezultat produkte jo homogjene: gazeta-omnibus ku një gazetë është fotokopja e tjetrës  (informacion, kronika, intervista, biografi personazhesh, parashikime të motit, turizëm, receta kuzhine, debate mbi tema aktuale, këshilla seksi, etj., të gjitha së bashku) duke kaluar papritmas nga censura në kaos.

Metoda e gazetarisë popullore, sipërfaqësore dhe provokuese, që merret nga njëra anë me kronikën e zezë e nga ana tjetër me aktorë dhe sportistë, me personazhe që bien në sy e që ua kalojnë madje edhe politikanëve duket se nuk e përballon dot krizën e shitjeve. Në këtë mishmash zhanresh të molepsur që nuk i pëlqen as lexuesit të ngritur e as të tjerëve, hiperbola është protagoniste.
Protagonistët e politikës shqiptare trajtohen si yje të kinematografisë botërore, personazhet historikë janë me famë nd
ërkombëtare e me një të kaluar të lavdishme, ndërsa aktorë e këngëtarë të tjerë, sigurisht të rrallë e të famshëm, janë të projektuar drejt së ardhmes së ndritshme.

Në këtë gazetari bombastike përbërësit e domosdoshëm janë: “më i madhi, vigani, gjeniali, fantastiku, gjiganti, i jashtëzakonshmi, i madhërishmi, madhështori dhe sinonimet e tyre”. Ndërsa kur është nevoja, për të diskretituar dikë, nuk kursehen antonimet e fjalëve të mësipërme.

Ngjarje të pabesueshme zhvillohen në një natyrë magjepsëse, të mahnitshme, të mrekullueshme, ku njerëz të pakrahasueshëm e të rrallë janë të paharrueshëm për jetë të jetëve.

Por ndodh edhe që ngjarje të tmerrshme të zhvillohen në periferinë e degraduar të një qyteti të zymtë, ku njerëz të dëshpëruar e në prag të vetëvrasjes konsumojnë ditët e fundit të jetës së tyre pashpresë, të braktisur e të përbuzur nga një shoqëri cinike.

Përdorimi me kriter i hiperbolave

Hiperbola, sipas rregullave të retorikës, qëndron në një ndryshim të vullnetshëm të realitetit e nuk ka qëllim të mashtrojë lexuesin: duke i dhënë besueshmëri mesazhit nëpërmjet zmadhimit të një fjale transmeton me forcë më të madhe te lexuesi konceptin që dërguesi i mesazhit dëshiron të shprehë.

Sipas oratorit romak, mjeshtër i retorikës, Marco Fabio Quintiliano shprehja hiperbolike është e rremë kur shpreh diçka më tepër sesa ajo që kemi në mendje në mënyrë natyrale. Pra kur dikush shpreh diçka, ashtu siç e ndjen, nuk i zmadhon gjërat por e shpjegon me besnikëri mendimin e tij për atë çfarë ndien. Në teprinë e pasionit hiperbola më e çuditshme është shprehje e natyrës dhe e së vërtetës. Është edhe diçka e bukur, kur flitet për diçka që është e jashtëzakonshme, sepse jep mundësinë të shprehë më tepër, e diskutimi arrin përtej asaj që thuhet duke mos e zvogëluar efektin.

Herodoti, duke folur për luftën e spartanëve në Termopile, thotë: “Spartanët u mbrojtën në atë vend, derisa Barbarët i varrosën nën shigjetat e tyre”. Pra është duke thënë se turma e panumërt e barbarëve i sulmoi nga të gjitha anët, dhe sasia e shigjetave, që gjuajtën kundër një grushti spartanësh ishte e jashtëzakonshme (aq sa t’i mbulonte krejtësisht).

Një gjë është ekzagjerimi (kalimi i caqeve) e tjetër gjë është amplifikimi. Duke e ekzagjeruar një gjë, e paraqesim më shumë se nga ç’është ndërsa duke e amplifikuar e paraqesim në thelbin e në situatën në të cilën gjendet: e paraqesim më të madhe, në pamje të parë nga ç’është, por jo më shumë se sa është në të vërtetë. Amplifikimi duhet të bëhet nëpërmjet një veprimtarie artistike, krijuese, duke na bërë të njohim një send sipas integritetit dhe përsosurisë së tij. Është i papranueshëm përdorimi i fjalëve të shumta e të mëdha për të ekzagjeruar faktet, me qëllim që t’i jepet një gjëje të vogël një pamje e stërmadhe dhe anasjelltas.

 

Dita e Verës ka lindur në Elbasan. Edhe pse sot 14 marsi është festë zyrtare për të gjithë vendin, në Elbasan ajo merr përmasa të mëdha si askund tjetër. Njerëz të shumtë, me këngë e valle që mbushin qytetin, me vezë të bardha, të ziera e të palyera, ëmbëlsirat e famshme Ballakume e Revani që mbushin tregjet. Qytetin e vizitojnë këtë ditë qytetarë nga shumë qytete të vendit

Në Elbasan sidomos vajzat vënë në duar ose në qafë "Verore" që zgjidhet kur të shikohet dallëndyshja e parë. Veroret bëhen me fije ngjyrë të bardhë dhe të kuqe. Këto dy ngjyra simbolizojnë pastërtinë e shpirtit dhe shëndetin. Pasi zgjidhet mendohet një dëshirë dhe më pas peri hidhet në një ferrë ose trëndafil, apo vendoset në degën e një peme me shpresën që një dallëndyshe të vijë ta marrë për të ndërtuar folenë e saj dhe kështu të realizojë dëshirën e menduar.   

Por ndryshe është të festosh e ndryshe të ndiesh një festë. Elbasani, ndryshe nga pjesa tjetër e Shqipërisë, është vendi ku Dita e Verës ndihet dhe përjetohet në kuptimin më të plotë të fjalës.

Përgatitjet për ballakumet dhe revaninë nisnin javë përpara festës. Në fillim do zgjidhej e blihej mielli misri e do sitej mirë sa më hollë. Kur sheqeri ishte me kokrra të mëdha do të shtypej tek havani që të bëhej i imët. Tek fshatarët e Qarrishtës, Sopotit, Polisit, Shushicës e tj. do blihej tëlyni (gjalpi), sidomos prej qumështit të dhive, që kur të vihej në zjarr mbushte me aromën dehëse zonën përreth dhe njerëzit që kalonin aty do kuptonin se në familjen pranë po bënin Ballakumet dhe ëmbëlsirën tjetër “shumë nazike” (ka dhe shumë naze) e me shumë vlera për këte ditë të shënuar e quajtur Revanì. Me thënë të vërtetën e para ambëlsinë e ditës së verës ka qenë Revania, e cila është shumë delikate: ajo nuk të fal, nëse gabove tek përbërësit, masat, rrahje e tyre e deri tek pjekja në oxhak me saç, që t’i shkojë nxehtësia njëlloj nga të gjitha anët dhe “të mos e shohë syu i  keq”, pasi prishet e bëhet “tuç”. E kundërta ndodh kur ajo pas pjekjes fryhet e rritet… Në këte rast thuhet se u mbrojt nga syri i keq dhe do të ketë mbarësi. Prandaj dhe duke qenë kaq “nazike”, apo delikate, nuk para bëhet nga kushdo, por vetëm nga gratë e kujdesshme, apo nga specialiste. Këto gra me eksperiencë i mbajnë pranë vajzat e nuset e tyre që të mësojnë t’i përgatisin e t’u bëhen të mira, pasi në Elbasan nuk mund të quheshe grua nikoqire pa ditur të bëje Revaninë e Ballakumet. Ballakumet e Revania e Elbasanit kanë mbrenda shumë, shumë dashuri. Sikurse vetë Dita e Verës në Elbasan është një ditë e vërtetë dashurie. Dashuri për familjen, për njeriun, për natyrën, për vetë jetën. Le të përpiqemi që t’i afrohemi Elbasanit në dashurinë që jep ai në Ditën e Verës. Atë ditë familja e djalit të fejuar do të dërgonte tek nusja tepsinë e madhe me bohçen plot me dhurata të ndryshme, ku spikasin dhe ato që quheshin “Ballakume nusje”, më të mëdha, që jo rrallë bëheshin tek specialistet që të ishin me të vërtetë të mira.                          

Thuhet se Zana e Çermenikës (Diana Candaviensis) nga anët tona ka pasur një faltore të dëgjuar. Perendesha Zana ishte hyjnesha e pyjeve, gjuetisë dhe e gjithë natyrës. Ajo nuk adhurohej veç në Iliri, por dhe në të gjitha brigjet mesdhetare. Dëshmi për këte janë statujat e saj të gjetura në Apolloni dhe në brigjet e Azisë së vogël dhe Afrikës veriore.

Qysh në mbrëmjen e 13 marsit, Nata e Verës, e zonja e shtëpisë në pjata të veçanta ndante hiset ( racione ) e secilit që do kishte në piknikun e nesërm, pa harruar pilafin me mish gjeldeti. Djemt e vajzat mund të organizoheshin me shokët, ose shoqet, qofshin këto kushërinjt e tyre, ose të shkollës. Vajzat e bukura e plot shëndet vishnin fustane të reja prej basmaje, më shumë të bardhë e me lule, me mëngë të shkurtra e ngjanin si flutra të bukura në mes të atyre grumbujve njerëzish të moshave të ndryshme. Disa grupe këndonin, ose kërcenin, atje më tutje vajzat luanin luftash, ose me arra, djemtë grumbulloheshin për të parë, ose luajtur Turra - Kalarthi, Kala - Dibrançe, kirikizash etj.  Bie në sy gazi tek ata që shihnin, ose luanin lojën popullore Bizzzz! Kështu Gazi e Hareja shpërthen kudo.

Dita e Verës në Elbasan ka në brendësi edhe shenjtërinë e saj, shprehet gazetari i talentuar elbasanas Hyqmet Zane, ka në thellësi të saj edhe legjendën, ashtu siç ka edhe ritin, bukurinë, popullaritetin dhe paganizmin e një dite që është dhe duhet të mbetet e Elbasanit. Se nuk ke se ku të gjesh manushaqet,  karakaftet e bukura dhe jaseminët, apo zymbylin taberì të Ditës së Verës, veçse në Elbasan. Se nuk ke ku t’i gjesh kumuritë, veçse në Elbasan, se nuk mund t’i gjesh dot ballakumet si tonat, veçse në Elbasan, se nuk mund t’i gjesh ato kangët e Ditës së Verës, veçse në Elbasan, se nuk mund të gjesh në asnjë vend të Shqipërisë bukurinë e festës, veshjet karakteristike, të pamet, siç të thonë plakat që u buzëqesh fytyra kur vjen kjo ditë e shenjtë. Në Elbasan tek fushë – Krasta e deri në majë të saj, tek Rrapi i Vojvodës,  Rrapi i Mansit, Kroi i Kalit, Burimi i Ali Xhinsit, Burimi i Bangës dhe Bysheku, Ullini i qefit, ullishta buzë rrugës për në Gracen, sheshi, pranë rrugës për në fshatin Letan,  prisnin këte ditë familje të mëdha, grupe familjesh, apo miq të organizuar për të festuar bashkë zinin vendet, shtronin qylymat e batanijet, hapnin trasjet me ushqimet për secilin, nxirrnin kush violinën, tjetri mandolinën, gërnetën, gajden e daullen, fizarmonikën, ose fyellin dhe dajret fillonin dhe kënga përhapej qosh më qosh. Fillonte kënga dhe vallet dhe ndizej festa në ajër të hapur, tek ato pika turistike, që Elbasani i ka me shumicë, që kanë frymëzuar këngëtarët e poetët të shkruajnë e këndojnë si usta Isuf Myzyri, Leksi i Vinit, Mustafa Bodini etj. Në mbrëmjen dhe  Ditën e Verës këndohen me pasion të veçantë këngët e mjeshtrit të muzikës popullore qytetare Isuf Myzyrit. Këngë si “Moj dashnore t’gjykoftë perëndia”, "Një lulishte me trëndafila", "Ç'u dëshiruesh me tëpa ty", "Ma mirë n'pyll se  n'qytet”, "Si bilbili në pranverë" këndohen jo vetëm nga elbasanasit, por në mbarë trojet shqiptare. Kanga “Dola tek Porta e Kalasë” deklarton se “s’ vyshket lulja Elbasanit, s’mehet sofra e bujarisë“. Ishte e pamundur, sidomos në kthim, të mos ndeshje me grupin e Usta Isufit: Ishte Isuf Myzyri që në vitin 1905 themeloi orkestrinën popullore të Elbasanit e cila fillimisht këndonte dhe përhapte folklorin e zonës dhe traditën shqiptare e më vonë ishte i pranishëm në festa të rëndësishme të Elbasanit. Usta Isufi grumbulloi në orkestrën e tij instrumentistët më në zë të kohës si Thoma Priftin në klarinetë, Musa Bebetin në mandolinë, Simon Velën me cyrle, Mahmud Ashikun dhe Mehmet Balashin me lahutë, Arif Çermën me dajre etj. Vetë Usta Isufi ishte “violina e parë” dhe drejtues i orkestrinës.

E gjithë Shqipëria, nga Kosova, Maqedonia, Mali i Zi, Çamëria, por edhe nga vende të ndryshme    e veçanta e kësaj dite që sjellin dhe nënkuptojnë mbarësi, janë fëmijët që çojnë “kamën” në derën e shtëpisë së kushërinjëve,  mikut, komshiut që në mëngjezin e datës 14 dhe këtë e dinë dhe e bëjnë mirë vetëm elbasanasit.

“Të bàsh Kamë” ka një kuptim të madh, që mban mbrenda dashurinë e respektin për njerëzit e dashur, sidomos për ato më të afërmit. Kamë do të thotë këmbë, prandaj kërkohej qysh në mëngjes herët të futej  në shtëpinë tënde djali i vogël, i mbarë, me nanë e babë, të sillte nga të afërmit hisen e Ditës së Verës e bashkë me atë Mbarësi, Lumturi e Fatmirësi. Planet e organizimi bëhej qysh më parë, veç ndonjë rasti që vinte i papritur. Mbaj mend një grua të nderuar të lagjes sonë që porosiste nënën time që të më çonte herët tek momë Deja, që i pari person që do i hynte në shtëpi ate ditë duhej të ishte një djalë nga familje e mirë, me nënë e me babë gjallë, pasi kështu do sillte më shumë mbarësi e të mira. Qysh herët në mëngjes e zonja e shtëpisë përgatiste pjatat e mëdha ku futeshin një thelë revanie, një ballakume, vezë të ziera, pala fiku, arra, fruta të ruajtura dhe të thata etj, sipas dëshirës e mendimit të zonjës së shtëpisë. Pjata shtrihej mbi një shami të bukur të bardhë, që përdoreshin vetëm në ditë si kjo,  cepat e së cilës lidheshin dhe fëmija shkonte e dërgonte tek njeriu i dashur, i përcaktuar më parë. Marrësi zbraste pjatën dhe aty fuste ato të vetat  dhe kështu ndrronin me njëri- tjetrin e shijonin këto gjëra të shijshme, duke kujtuar lidhjen e bukur gjinore, të krushqive, ose miqësore. Pastaj shkonin tek të tjerët me radhë. I zgjuar shumë herët më duhej të shkoja tek momë Deja, në jug të Elbasanit,  gjyshe Shega, tek Ura e Zaranikës në perëndim të qytetit, tezja e vogël, në mezin e qytetit  e tezja e madhe tek lagja e Kallamave, në veri të Elbasanit. I kënaqur nga kryerja e detyrës së ngarkuar kthehesha në shtëpi e përgatitesha për të festuar dhe unë me të mijtë. Festimet e Ditës së Verës në qytetin Elbasanit fillonin që në mbrëmjen e datës 13, e quajtur Nata e Verës. Shumë familje kanë miq të ftuar e të paftuar nga të gjitha anët e trevat shqiptare, që vijnë të festojnë bashkë më vëllezërit elbasanas këte feste, që qendron si xhevahir në ballin e Elbasanit dhe të elbasanasve.

Imagjinoni Elbasanin të boshatisur dhe në buzëmbramje tufa – tufa njerëzit fillojnë të zbresin e të marrin drejtimin nga qyteti drejt shtëpive të tyre. Duket këtu një shenjë emancipimi i elbasanasve: vajzat e reja e sidomos ato që atëherë ishin  “ të mbuluara “, që përgatiteshin e bënin pajën për martesë, zbuloheshin pak që të  binin në sy të atyre që donin të zgjidhnin nuse për veten, për vëllain, djalin, nipin etj. vëzhgonin disa vajza e bënin planet për të pyetur se e kujt ishte e kush do shkonte ta kërkonte. E me të vërtetë pas kësaj feste bëheshin shumë fejesa. Ja dhe një vlerë tjetër e Ditës së Verës si një mbarësi për djem e vajza të reja, për të krijuar çifte të rinj. 

Pas drekës, elbasanasit dalin për vizita tek të afërmit.    

Kështu mbyllej  festimi i Ditës Verës, si një festë që sjell vetëm gëzim, harmoni dhe lumturi në familjet tona. Dhe para ndarjes para Portës së Kalasë bëheshin urimet e fundit: – Na gjettë mot shëndoshë!  Na gjettë shëndoshë dhe gjithë mbarësi! Paçi një vit të mbarë!

Le të urojmë, sërish me gjuhën e Konicës: “Gëzim të kulluar pastë në shtëpinë e çdo shqiptari! Festohet masivisht nga të gjithë shqiptarët pa dallim moshe, besimi fetar dhe krahinor, brënda kufinjëve shtetëror, në Kosovë, Shqiptarët e Maqedonisë e Malit të zi, arvanitasit e çamët,  arbreshët në Itali, që edhe larg tokës nënë ruajtën gjuhën, fenë, veshjet, festat, këngët, zakonet etj.   Kjo tregon se shqiptarët edhe në festa janë të bashkuar, si një trung i vetëm duke treguar se janë një komb i vetëm dhe që kanë vetëm një identitet, atë shqiptar, i cili rrjedh nga qytetërimi antik Ilir, ndër më të vjetërit jo vetëm në Ballkan por edhe në Evropë. Dita e Verës e vërteton këtë lidhje, sepse vetë " Dita e Verës" është shumë e lashtë për nga koha e festimit dhe mënyra si festohet. Është festë që rrjedh nga lashtësia dhe që është ruajtur me shumë fanatizëm deri në ditët tona. Shumë nga njerëzit e mij, që ndodhen në Amerikë, Kanada, Angli, Francë, Gjermani, Itali i bëjnë atje ballakumet, prandaj për ata të tjerët që kanë dëshirë t’i provojnë mund t’i përgatisin vetë. Nëse doni edhe ju t’i bëni vetë në shtëpinë tuaj, kudo ku jeni, më poshtë po paraqis një nga recetat që përdoren më shpesh:

Ballakumet e Ditës së verës - Recetë Elbasani

Mblodhi e Përgatiti Sytki Çerekja

"Ç’është Dita e Verës? Është dita në të cilën stërgjyshit tanë, kur s’kish lindur edhe krishtërimi, kremtonin bashkë me romakët dhe me grekët e vjetër, perënditë e lulevet, të shelgjevet. Kur shkrin dimri, kur qaset vera buzëqeshur, e hollë dhe e gjatë si në pikturë të Boticelit, zemra e njeriut shkarkohet nga një barrë, shijon një qetësi, një lumtëri të ëmbël. Në këtë gëzim, stërgjyshërit tanë ndienin një detyrë t’u falen perëndivet që sjellin këto mirësira. Dhe ashtu leu festa hiroshe që e quajnë Dita e Verës. Në pakë ditë në Shqipëri, besnikët e fundmë të paganizmit, besnikët pa dashur dhe pa ditur, do të rrethojnë me verore degët e thanave, të dëllinjavet, të dafinavet, të gjitha shelgjevet të nderuara. Do të këputin degë të gjelbëra dhe do t’i vënë përmbi kryet e shtëpivet. Të mos i lëmë të humbasin këto festa të vjetra të racës sonë. Nuk i bëjnë dëm njeriut. Sjellin një gëzim të kulluar në shtëpi. Një vend ku jeta e të vegjëlvet është aq e trishtuar, djelmuria dhe vajzat kanë një rasë të rrallë për të dëfryer. Për të mëdhenjtë, Dita e Verës ka një shije poetike të hollë e të rrallë “. Kështu shkruante me atë stilin e vet elegant, gati 100 vjet më parë, Faik Konica.

At Berdardin Palaj për kremtimin e "Ditës së Verës" nga malësorët katolikë të veriut, shkruante dy dekada pas Faik Konicës:
"Këto ditët e veravet bijnë gjithmonë ndër ditet e para të Marsit. Mbas darkë, të gjithë pjestarët e shtëpis bashkohen rreth zjarmit. I zoti i shtëpis merr një pe të zi leshi, e lidhë për vergue nji nyje e thotë këto fjalë: Lidhe Zot nata e mojt e dita e verave! Unë pak e Zoti shum! Po lidhim shtrigat. Kështu përsërit këtë veprim për secilin shpirt damtues, sëmundje, krymba e kundra qi don me lidhë.
Kur Dielli ulet dal nga dal nga orizonti duke u zëvendësuar nga hëna, të rinjtë afrohen rreth mullarëve të dëllinjave, dhe presin momentin që ti vënë zjarrin. Sapo zjarri ndizet, djemtë gjuajnë me bahe ( hobè, apo sabè, që është mjet i trashëguar brez pas brezi dhe që bëhet në mënyrë artizanale, e cila hedh prej një distance relativisht të largët gurë që kanë përmasa mesatare Shënimi im S. Ç. ).Gjuajnë për të larguar dhe vrarë të keqen, në mënyrë që pranvera të jetë më reshje të bollshme, për siguruar të korra të mira me shumë " bereqet ", nga të cilat do të krijohen rezerva të bollshme për të kaluar periudhën e gjatë të dimrit. Kurse, vajzat këndojnë rapsodi të trazhguara dhe të transmetuara brez pas brezi që i kushtohen " Ditës së Verës" Ky ritual vazhdon deri me datë "14 Mars". Më "14 Mars " në mëngjez vendoset një garë e pashpallur kush zgjohet më shpejt në mëngjes. Sipas traditës ai që zgjohet më vonë do ti shkojë i gjithë viti në të shumtën e kohës në gjumë, familjet që zgjohen më vonë zakonisht kanë edhe një ndëshkim simbolik, ju mbyllet nga jashtë dera e shtëpisë.
Pasi zgjohen, të rinjtë dalin për të mbledhur lule si kukreka, lulethane, shelgje etj, të cilat i vënë mbi portën hyrëse si dhe brenda shtëpisë. Kurse vajzat ziejnë vezët, dhe i ngjyrosin me mozaikun e ngjyrave. Të rinjt përplasin me njëri tjetrin vezët e tyre, kush do e ketë më të fortë dhe ai që fiton ia merr vezën e thyer shokut të tijdhe loja vazhdon...”

Vitet e fundit "Dita e Verës" është bërë me të vërtetë një festë mbarëkombëtare, ajo festohet masivisht nga të gjithë shqiptarët pa dallim moshe, besimi fetar dhe krahinor. Kjo tregon se shqiptarët në festa janë të bashkuar, si një trung i vetëm duke treguar se janë një komb i vetëm dhe që kanë vetëm identitet shqiptar, i cili rrjedh nga qytetërimi antik Ilir, ndër më të vjetërit jo vetëm në Ballkan por edhe në Evropë. Dita e Verës e vërteton këtë lidhje, sepse vetë "Dita e Verës" është shumë e lashtë për nga koha e kremtimit dhe mënyra se si kremtohet. Është festë pagane, jo fetare, që rrjedh nga lashtësia, atëherë kur njerëzit besonin tek Dielli, Hana, tek Planetët etj. dhe atyre i faleshin e i luteshin, që të sillnin shiun për të mbjellat, diellin që të piqeshin gruri, misri frutat e tj.

Sot në çdo qytet bëhen manifestime të përgatitura nga shkollat, komunat, bashkitë, organizohen grupe – grupe dhe festojnë në qendrat e qyteteve. Mblidhen në lokale dhe vënde piktoreske jasht qytetit e festojnë së bashku. Parakalojnë nxënësit e shkollave, me maska e pa maska, grupe valltarësh që kërcejnë, këndojnë e brohorasin etj. Organizohen panaire, ku prodhuesit ekspozojnë prodhimet e tyre dhe njohin njëri –  tjetrin e lidhin marrveshje për shitje e blerje mallrash të ndryshme.

Në qytetin e Shkodrës që në orët e para të mëngjesit atmosfera e ditës së verës ka nisur të ndjehet nga daljet e qytetarëve të cilët kanë zgjedhur mjediset e hapura për të kaluar pak orë në rrezet e ngrohta të diellit, pas një stinë të ftohtë, të stërzgjatur e me reshje. Kjo festë mbetet e veçantë për vetë formën e saj të festimit.

Veshjet popullore, janë pa dyshim një nga manifestimet më të fuqishme të kulturës tradicionale dhe asaj kombëtare. Zadrima e Lezhës është një zonë ku kjo pasuri etnografike përcillet nga brezi ne brez, për ruajtjen e traditës.

Edhe në Durrës qytetarët mbushin shëtitoren “Taulantia” dhe lokalet e restorantet e plazhit deri në Golem. Rruga e plazhit, ka një trafik më të rënduar se në ditë të zakonshme. Xhirot fillojnë që në orët e para të mëngjesit, pasi koha e ngrohtë dhe dielli pranveror duket sikur i fton njerëzit të bënin më së pari një shëtitje buzë detit. Dimri i gjatë i mbylli për shumë kohë mbrenda njerëzit, prandaj ditët me kohë të mirë shfrytëzohen tashmë në maksimum. Në të njëjtën kohë, mimozat, lulet e para që lajmërojnë ardhjen e stinës së pranverës, i sheh kudo, pasi shumë shitës ambulantë e shohin si mënyrë fitimi tregtimin e tyre.  Ballakumet e famshme të Elbasanit tregtohen si nga shitësit ambulantë, ashtu dhe në mjaft dyqane ëmbëlsirash të qytetit. Prania e tyre, është ndoshta e vetmja shenjë që të kujton se dhe në Durrës po festohe dita e verës.

Festimet e kësaj ditë në Dibër fillojnë disa ditë përpara, kur djemtë e rinj shkojnë në mal dhe presin dëllinja, të cilat i sjellin në fshat, për të formuar disa grumbuj me dëllinja vendosen në pika më të larta të fshatit, në mënyrë që zjarri të jetë sa më i lartë, më i dukshëm, duke u bërë që t’ia kalojnë fshatrave të tjerë për rreth. Kur Dielli ulet dal nga dalë në horizont, në buzëmbrëmje,të rinjtë afrohen rreth mullarëve të dëllinjave, dhe presin momentin që ti vënë zjarrin. Sapo zjarri ndizet, djemtë gjuajnë me hobè, ose sabè për të larguar dhe vrarë të keqen, gjë që do të sjellë pranverën me shira të bollshëm, dhe kështu të korrat do të jenë të mbara e plot "bereqet", nga të cilat do të krijohen rezerva të bollshme për periudhën që pason. Këto zakonisht  zhvillohen në një livadh, ose në qëndër të fshatit, ku veç këtyre riteve bëhen edhe plot lodra si: "Kala Dibrane", mundje mes djemve të rinj e etj, ndërsa nënat përgatisin drekën, ku një vend të veçantë zë flija ( gatim kryesisht i zonës së Dibrës dhe atyre më në veri të vendit ). Në këte ditë njerëzit dalin dhe festojnë fushave të bukura me lule dhe gjelbërim.Pas drekës ata dalin për vizita tek të afërmit. Festimi i Ditës së Verës përfundon si një festë që sjell vetëm gëzim, harmoni dhe lumturi në familjet tona.

Në fshatin Nartë, rrethi Vlorë, çdo vit, si një shenjë mirëseardhjeje të ditëve verore, organizohen karnavalet, që zgjasin pa pushim dhe nën veshjet e tyre tradicionale, një festë kjo që bashkon banorët e kësaj zone. Këndojnë dhe kërcejnë në të gjithë fshatin. Tipike janë maskat e shumta të përdorura, të cilat përfshijnë  figura të njohura popullore e deri tek kafshët apo personazhe të njohur. Nën maskat e kostumeve të ritualit, ku dallohet veshja popullore, veshja tradicionale e Nartës, kostumet e grave, apo dhe figurave të kafshëve, të rinjtë kërcejnë të shoqëruar nga sazet. Protagonistë kryesisht janë me shumicë të rinjtë e fshatit. Përveç veshjeve në këto karnavale janë karakteristike vezët e kuqe, të cilat shpërndahen nëpër familje të ndryshme duke i shkëmbyer mes tyre. Traditë gjithashtu është edhe bërja kurban e mishit të qingjit.

Zgjimi i një fëmije në fshatrat e Tropojës në Ditën e Verës bëhet në një mënyrë shumë të vaçantë: Nënat që si zakonisht zgjohen herët për të kryer punët e shtëpisë mbledhin lule, gjethe dhe fije bari. Këto pastaj i hedhin me kujdes mbi fytyrat e fëmijëve dhe mbi jastëk kur ata ende flenë. Dhe zgjimi bëhet duke i spërkatur me ca pikla uji mbi fytyrë. Në skajin verior të Shqipërisë, fëmijët gjatë gjithë ditës këpusin dëllinja dhe i bashkojnë ato në një vend e i mbledhin në formën e mullarit. Atje 22 marsi simbolizon ditën e verës. Dëllinjave u vihet flaka në mbrëmje dhe fëmijët bërtasin, këndojnë dhe hedhin valle rreth flakëve të larta.

Në fshatin Luzhë në Tropojë grumbullohen turma njerëzish, disa dhe supersticiozë, që  kërkojnë ndihmë dhe mbarësi nga varre dhe gurë të kthyer tashmë në idhuj, të cilëve i falen e i luten. Të mëdhenj dhe të vegjël udhëtojnë me kilometra të tëra në terrene malore për tu sjellur përqark rreth një guri varri.

Fëmijët në Skrapar në ditën e verës shkojnë derë më derë duke kënduar këngën e ditës së verës, ndërsa ju jepen si dhurata vezë të ngjyrosura te cilat i thyejnë në kokë, duke u mburrur se kush e ka kokën më të fortë. Gatimi tipik i Skraparit për këtë festë, përvec një tipi ballakumesh është edhe lakrorë me hithra, që e quajnë anak. Ashtu si edhe në Tropojë dëllinjave u vihet flaka në mbrëmje, për të bërë sa më shumë tym dhe me tymin t'i jepet lamtumira të vjetrës dhe të këqijave, ndërsa fëmijët e të rinjtë këndojnë dhe hedhin valle rreth zjarrit bubulak.

Në Lushnje bashkë me vezët zihet edhe misri e gruri, se sa misër zihet e dinë gratë lushnjare që duhet tu japin fëmijëve që vijnë duke kënduar dhe duke përplasur dy gurë me njëri - tjetrin. Ata kërkojnë misër ose vezë të ziera. Megjithate në Lushnje dita e verës nuk festohet gjithmonë në 14 mars, por festohet  dhe më 1 mars.

Qyteti piktoresk i Pogradecit e feston këtë ditë më vezë të ziera të lyera në të kuqe. Fëmijët ndezin zjarre dhe vejnë në duar " veroret ". Elementët e përbashkët nga veriu në jug i japin kësaj dite një unitet që tregon për karakterin pagan shqiptar. Ilirët, të cilët mendohet të jenë paraardhësit e shqiptarëve kanë qenë popull pagan që kanë adhuruar dhe besuar shumë " hyjni ".

Banorët e qytetit të Peqinit kanë festuar në mbrëmje Natën e Verës, kanë organizuar veprimtari të shumta për këtë festë e cila në këtë zonë dhe në gjithë rajonin e Shkumbinit ka një traditë mjaft të hershme. Me këtë rast në sheshin qendror të qytetit të Peqinit mbrëmjen e 13 marsit festojnë së bashku.

Festa e Ditës së Verës, e cila simbolizon ndryshimin mes stinëve, asaj të dimrit të acartë dhe pranverës së luleve,  nis që në mëngjes herët edhe në Berat.

Në këtë festë pagane dhe tradicionale për qytetin e Beratit, mijëra banorë të qytetit kanë festuar në sheshin qendror edhe karnavalet e organizuara në këtë ditë. Karnavalet në këtë qytet tashmë janë bërë të zakonshme. Festa fillon që herët në mëngjes me grupet e fëmijëve të lagjeve dhe të shkollave të këtij qyteti. Grupe të fëmijëve, të veshur si në ditën e karnavaleve, duke improvizuar djallin shfaqen me maska të ndryshme në simbol të festës të Ditës së Verës.

Grupe të ndryshme fëmijësh të kopshteve, shkollave me maskat e tyre përshkojnë të gjitha rrugët që të çojnë në sheshin qendror të qytetit, duke kryer xhestet e humorit. Një makinë shfaqet me portretin e djallit në karrocerinë e saj dhe para saj udhëton një pajton me një nuse që simbolizon ditën e festës.

Festën e luleve, banorët e festojnë edhe në lokalet dhe në kodrat e qytetit si dhe në pikat turistike të tij. Ndërsa në këtë ditë bëhen edhe vizita në familje të njëri - tjetrit.

Festa pagane e pranverës, e quajtur Dita e Verës, troket më 14 mars edhe në Shkup. Kalimi nga një stinë në tjetrën mbetet një prej festave që shqiptarët vazhdojnë ta kremtojnë në formë dhe përmasa të ndryshme. Diku më pak e diku më shumë tradita vazhdon.

Kosovë Dita e Verës është festuar, në krahinën e Opojës me 19 fshatra shqiptare, mbi 1000 metra lartësi mbi nivelin e detit, në komunën e Sharrit, po ashtu edhe në lokalitete të tjera të Prizrenit, në jug të Kosovës, sipas një tradite të lashtë, e ngjashme si Dita e Verës në Elbasan. Pjesë e festimeve janë daljet e të rinjve e të rejave në sheshe fshatrash, në bjeshkë, mbledhja e luleve të para, vallëzimi e kënga, ndezja e zjarreve dhe gatimet speciale  të ndryshmeme miell misri e gruri.

Në këto anë me blegtori të zhvilluar, ndër shumë ushqimet që shtrohen në sofër janë mishi i qengjit dhe flija. Kjo festë bëhet me besimin se Dita e Verës sjell fat, shëndet, mbarësi, përtëritje e dashuri njerëzore dhe ritet ndërlidhen me zgjimin e bimësisë, gjallimin dhe kalimin nga dimri në pranverë.

Më shumë në fshatra dhe disa qytete. Gostivari, Kërçova, Karshiaka e të tjera janë disa prej zonave në të cilat më së shumti kremtohet kjo ditë. Piknikët familjare nëpër parqe dhe pika të tjera turistike janë një prej aktiviteteve më popullorë. Në Shkup vend shumë i preferuar është Kalaja.

Menyja e shumëllojshme e festës ka gatesën tradicionale për këto zona, specialitete prej brumi i pjekur në saç, që i thonë dhe flia, si edhe disa lloje të ndryshme ëmbëlsirash.

Tipike për këtë ditë janë edhe frekuentimet e "vendeve të mira", sidomos i shpellave të njohura për efektet shëruese dhe fatsjellëse. Etnologët tregojnë se për këtë festë vizitohen shpella të ndryshme si Shpella e Vërtekicës, apo edhe ajo e Ujit të kuq. Besohet se larja me ujin e saj, sidomos në Ditën e Verës, sjell pjellorinë dhe fatin e mirë për gratë dhe shëndet për fëmijët. Ritet e saj lidhen me ringjalljen pranverore të natyrës.

Arbëreshët janë shqiptarët, që pas vdekjes së heroit tonë kombëtar Skënderbeut, shkuan në Itali, tek miku i Gjergjit tonë Alfonsi e Ferdinandi i Napolit dhe u vendosën përgjithmonë atje. Ata ishin kryesisht princat me familjet e tyre dhe njerëzit e zgjedhur prej tyre bashkë me ata që mund të paguanin udhëtimin për në Itali. Shumica e tyre, si njerëzit më të ditur, i ruajtën gjuhën, veshjet,  fenë, ritet e zakonet dhe pa harruar kurrë i praktikonin ata atje ku ishin, pa i shqetësuar kurrkush. Dita e Verës festohet më 14 Mars bimësia zgjohet nga gjumi dimëror. Në këte ditë bimësia nga ngrohja e motit fillon të thithë lëngjet nga toka dhe kështu të rritet. Ndonëse kjo datë vazhdon të festohet madhërishëm në qytetin e bukur të Elbasanit, ajo i perket dhe të gjithë arbëreshëve dhe shqiptarëve që banojnë jasht kufijve shtetërorë.

Më 13 Mars edhe arbreshët marrin një plis dheje të vogël me bar të njomë që në mëngjezin e datës 14 Mars të jetë në shtëpinë e secilit. Ballakumet e Revanitë gatuhen një ose dy ditë para datës 14 Mars, me qëllim që në mëngjezin e ditës së verës të jenë gati në shtëpi. 

14 marsi shënon ditën e verës një feste popullore e cila në vendin tonë çdo vit po merr formësimin e saj. Kjo ditë simbolizon largimin e ftohtit të madh dhe  i hap rrugën një stine të re, më e pëlqyeshmja për të gjithë, stinës së pranverës.

Është një festë pagane e kremtuar nga shqiptarët qysh në antikitet, pra para lindjes së krishtërimit. Nga pikëpamja gjeografike, ajo festohej nga mbarë shqiptarët, në qytet e në fshat, në fushë e në malësi, në atdhe apo edhe në mërgim. Fakti që kremtimi i Ditës së Verës është bërë edhe nga arbëreshët është dëshmi e përhapjes së saj të hershme ndër shqiptarët. Sot në të gjitha vendet e botës, ku ka shumë emigrantë, larguar kohët e fundit nga Shqiperia, festohet kjo ditë e bekuar dhe shijohen dhe atje Revanitë e Ballakumet e Elbasanit.

Ditën e Verës synonin për të festuar në majat më të larta të maleve, në majën e Tomorrit, të Çikës, të Gramozit, të Korabit, të Dejës, Krujës, Dajtit, Gjallicës, të Majës së Hekurave etj.

Verojka, ose verore, është një gjalm i përgatitur me fije të kuqe e të bardha që ua lidhnin fëmijëve në duar apo në qafë në Ditën e Verës. Por, siç shkruan Konica, me verore rrethoheshin edhe degët e thanave, dëllinjave, dafinave apo shelgjeve të nderura.

Korça së bashku me Kolonjën janë zona që përdorin të dy kalendarët per festimin e ditës së Verës. Në këto zona festohet më 1 mars, por edhe më 14 mars. Veçanërisht në datën 14 mars në këto zona zakonisht hapet vërtet moti dhe mbrëmjen para se të bjerë dielli i ditës së 14 marsit të vegjlit dhe të rinjtë dalin nëpër lagjet e qytetit dhe ndezin zjarre. Tradicionalisht fëmijët nëpër lagje bëjnë gara kush e kush të mbledhë e të sjellë më shumë shkarpa e të bëjë zjarrin më të madh. Kështu bëjnë dhe djemtë e fshatrave Kolanec etj. mbi qytetin e Maliqit. Mësuesja Natasha nga Kolaneci tregon se atë ditë nënat, apo dhe gjyshet na vinin tek duart veroret, që pastaj dhe ne duhej ti hidhnim tek ndonjë gëmushë. Ato ditë të bukura pranvere në një koritë prej druri me ujë të ngrohtë hidhnin lule të mbledhura nëpër lëndina dhe aty na fusnin të laheshim. Bëhej garë se kush nga vajzat do vinte në kokë kurorën më të bukur, të bërë prej luleve të mbledhura me kujdes nëpë fusha. Pastaj për mbarësi të gjithë përpiqen të kapërcejnë zjarrin e madh që ishte ndezur në një vend të zgjedhur, si simbol i kapërcimit me sukses të të ftohtit të dimrit dhe rigjallërimit dhe ndezjes së gjakut që sjell Vera. Nënat dhe gjyshet nëpër shtëpira bëjnë kuleçë me kripë ose të ëmbël duke nënkuptuar jetën, gjallimin dhe bollëkun. Në datën 14 fëmijët, dhe jo vetem ata, dalin me vezë të ngjyera nëpër duar dhe me verore. Më 1 mars, në fshatrat dhe qytetet krahinës së Korçës, fëmijëve dhe beqarëve djem e vajza u jepej një si rreth dore a varëse, e bërë me fill të tjerrur të kuq e të bardhë ( verore ), term që ndoshta ka lidhje me emrin e stinës “ verë “. Në fund të ditës, vajzat i linin ato në degë të pemëve ose në shkurre. Në qoftë se zogjtë i merrnin ato verore për të bërë fole, atëherë mendohej se vajza do të martohej mbrënda vitit.

Amvisat korçare, por edhe ato të ardhura nga fshatrat Polenë, Dardhë dhe Boboshticë, mes zjarreve, shkarpave dhe tavolinave të improvizuara, gatuajnë në park mes gjelbërimit dhe freskisë lakrorë me dy petë, duke i pjekur më pas në saç. Ndërkaq qindra qytetarë dhe turistë kanë shijuar këtë festë deri në detaj, jo vetëm duke shijuar lakrorin e famshëm korçar. “Ne e kemi traditë gatimin e lakrorit me dy petë, njihet gjithandej lakrori ynë i pjekur në saç, – tregojnë amvisat korçare, – është traditë e jona që e përcjellim brez pas brezi. Lakrori me dy petë, i pjekur në saç, ekspozon traditën e hershme të qytetit të Korçës dhe rrethinave të tij si Boboshtica, Dardha etj. Festa më e veçantë e organizuar në këtë qytet vazhdon deri në orët e vona të natës nën shoqërinë e lakrorëve të pjekur në saç, freskisë së pyllit, serenatave korçare dhe shijes së ushqimeve e pijeve të ndryshme.

Por Dita e Verës thonë se ka lindur në Elbasan. Edhe pse sot 14 marsi është festë zyrtare për të gjithë vendin, në këtë qytet ajo merr përmasa të mëdha si askund tjetër. Njerëz të shumtë, me këngë e valle që mbushin qytetin, me vezë të bardha, të ziera e të palyera, ëmbëlsirat e famshme Ballakume e Revani që mbushin tregjet.

Mblodhi e përgatiti Sytki Çerekja

Lexo edhe:
Elbasani në ditën e Verës
Ballakumet e Ditës së Verës - Recetë Elbasani

Në Elbasan, Dita e Verës nuk mund të imagjinohet pa ballakumet. Nëse doni edhe ju t’i bëni vetë në shtëpinë tuaj, kudo që jeni, më poshtë receta e dërguar nga Sytki Çerekja:

Versioni online i një nga revistave më prestigjioze në botë në fushën e jetës dhe modës, Vogue, i ka dedikuar një reportazh të gjerë në seksionin e saj për udhëtimet, transformimit të kryeqytetit të Shqipërisë, Tiranës.

Artikulli i botuar nga Vogue.com vë theksin në transformimin e madh që ka pësuar Tirana nga kryeqyteti i vendit më të izoluar në botë në një kryeqytet të gjallë dhe plotë jetë.

Ndër të tjera revista shkruan: “Tirana të  lë mbresa si një qendër urbane shpirtërore me personalitet të fortë, formuar nga një histori e trazuar. Ashtu si Sarajeva, mrekullisht, i la pas mizoritë e viteve ‘90, për t’u zhvilluar në një kryeqytet të begatë të Europës Lindore, Shqipëria i ka lënë pas dekada të tëra terrori dhe izolimi për të ardhmen”.

“E çuditshme, kjo ish fortesë e komunizmit është e gjallë dhe e përballueshme, banorët e saj janë të hapur dhe miqësorë. Interesi në vendet e Ballkanit është rritur ndjeshëm gjatë viteve të fundit, me udhëtarët kuriozë që kërkojnë rregullisht qetësinë e detit Adriatik dhe qytetet mesjetare me mure prej guri si Dubrovniku në Kroaci dhe Kotorri në Mal të Zi. Tirana nuk mishëron një tërheqje të tillë tradicionale, piktoreske. Në vend të kësaj, ajo impresionon si një qendër shpirtërore, urbane me një personalitet të fortë të formuar nga një histori e trazuar. Ashtu si Sarajeva që u zhvendos shumë larg mizorive të viteve 1990 duke evoluar në një kryeqytet të begatë të Europës Lindore, Shqipëria po lë pas dekadat e veta të tmerrit dhe izolimin e saj në të ardhmen…”, thuhet në këtë reportazh.

Autori në reportazhin e vet ndalet edhe në zonën simbol të udhëheqjes së komunizmit e cila sot është kthyer në qendrën e jetës së natës në Tiranë dhe vendi më i preferuar nga të rinjtë.

“… Radioja gjendet në një lagje të quajtur Ish-Blloku, i njohur gjithashtu si Blloku. Sot “Blloku” është një vorbull pulsues dhe argëtues, me tarraca të panumërta të jashtme, që përputhen më se miri me mysafirët e veshur mirë. Ajo ka një atmosferë shumë të zjarrtë dhe të relaksuar, e cila të kujton Athinën dhe Palermon. Megjithatë, gjatë viteve komuniste, Blloku ishte jashtë kufijve të cilitdo që nuk ishte anëtar i elitës së partisë…”, shkruan autorja e reportazhit, Alia Akkam.

Në fakt, paranoja e ish regjimit komunist dhe fortifikimi i Tiranës dhe i gjithë Shqipërisë është sipas Vogue, një element shumë i rëndësishëm për të kuptuar dhe ndryshimin radikal të Tiranës moderne dhe vibrante që sot është.

Autori veçon në reportazhin e tij disa nga pikat më atraktive dhe interesante të Tiranës që mbartin dhe kureshtjen për tu vizituar.

“Edhe më i mahnitshëm është Bunk’Art, një prej atyre bunkerëve të fshehtë të luftës bërthamore në skajet e kodrës së Tiranës që është shndërruar në një muze. Këtu, në një labirint galerish, endesh nëpër zyrën e ruajtur të Hoxhës dhe shikon një video hipnotike të varrimit të tij. Në qendër të qytetit është Bunk’Art 2, një përkujtim për viktimat e regjimit të Hoxhës, i mbushur me fotografi dhe dokumente më domethënëse. Është efektivisht i pozicionuar pranë Shtëpisë së Gjetheve. Dikur shtabi i policisë sekrete të Sigurimit të Hoxhës, muzeu i imët ndriçon taktikat interesante të mbikëqyrjes së asaj epoke”, thuhet në këtë shkrim.

 Ndër të tjera artikulli flet për ushqimet dhe pijet, të cilat kanë elemente jetësore dhe shoqërore të kulturës së Tiranës. (ATSh)

Shkrimi në origjinal: The Capital of Albania Has Transformed Into a Lively, Affordable Destination

 

 

 

“Të braktisësh dashuritë, zakonet dhe shtëpinë është njëlloj sikur të heqësh dorë nga liria dhe nga vetë jeta” - shkruan një e moshuar italiane
Nga Irma KURTI

Sot, më 30 shtator, kremtohet Festa ndërkombëtare e përkthyesit, “lënda e parë” e të cilit është gjuha. E kur flasim për gjuhën, natyrshëm lindin pyetje si: “Pse kemi filluar të flasim?”, “Si lind një gjuhë dhe si vdes ajo?”, “Si evoluojnë gjuhët?”, “E mbi të gjitha, a mund të ngjallet sërish një gjuhë e vdekur?”
Nga Gino LUKA
Pjesa e parë

Më 30 shtator kremtohet Festa ndërkombëtare e përkthyesit e cila përkon me festën e Shën Jeronimit (Jerome ose Gerolamo), shenjti mbrojtës i përkthyesve. Shën Jeronimi (Eusebius Sophronius Hieronymus, 347- 420), ka qenë nga Stridoni (në atë kohë qytet në Iliri) dhe përkthyesi i parë i Biblës, Vulgata në latinisht, nga tekstet greke dhe hebraike.

Përkthimi përfshihet në çdo moment të jetës sonë të përditshme. Me ndërmjetësimin e përkthyesve mund të ndjekim me lehtësi lajme të huaja, intervista, debate kulturore, programe, reklama etj.

Përdorimi i pajisjeve të ndryshme, i ndërmarrjeve të huaja, do të ishte i pamundur pa ndihmën e përkthimeve.

Përkthyesi është një profesionist që kthen diçka me shkrim a me gojë nga një gjuhë në një tjetër. Një përkthyes i mirë ruan kuptimin e saktë të tekstit origjinal dhe kujdeset që të respektohen të gjitha aspektet gjuhësore dhe kulturore të gjuhës origjinale. Në përgjithësi, ai specializohet në një ose më shumë gjuhë të huaja, dhe përkthen nga një gjuhë e huaj në gjuhën e tij amtare. Gjithashtu ai specializohet në fushën letraro-artistike ose në atë tekniko-shkencore; pra ai kujdeset që në veprat letrare (romane, etj.) ose në tekstet teknike (manuale, tekste ligjore etj.) të respektohet frazeologjia, terminologjia, fryma dhe stili i veprave letrare dhe të transmetohen sa më mirë që të jetë e mundur, nga një gjuhë në tjetrën.

“Lënda e parë” me të cilën punon përkthyesi është gjuha.

Kur flasim për gjuhën, spontanisht lindin disa pyetje si: Pse kemi filluar të flasim? Si lind një gjuhë dhe si vdes ajo? Si evoluojnë gjuhët? E mbi të gjitha, a mund të ngjallet sërish një gjuhë e “vdekur”?

Lindja, vdekja dhe ringjallja... e gjuhëve

Aktualisht, në botë numërohen rreth 7.000 gjuhë, shifra e saktë është e vështirë të përcaktohet sepse shpesh nuk ka dallim të qartë midis gjuhës dhe dialektit por edhe për shkak se, veçanërisht në pellgun e Amazonës, Afrikës qendrore dhe Guinesë së Re, po zbulohen edhe sot e kësaj dite gjuhë të reja.

Gjuhët shërbejnë për të komunikuar, për të transferuar mendime dhe emocione, janë pjesë e identitetit kulturor të një popullsie, na bashkojnë ose na largojnë...

Fjalët e para primitive

A është e mundur të kthehemi prapa në kohë për kuptuar kur njeriu ka shqiptuar fjalën e tij të parë? Sipas ekspertëve (atyre që besojnë në teorinë e evolucionit), Homo habilis e Homo erectus e, aq më pak australopitechus, duke u kthyer prapa në kohë rreth 5 milion vjet më parë, asnjëri nuk e kishte aftësinë fiziologjike për të folur. Mendohet se as Homo sapiens nuk ishin në gjendje të formulonin fraza.

Ka edhe dyshime nëse duhen konsideruar folës neandertalët, të cilët kanë qenë shumë të ngjashëm me ne dhe kanë jetuar në Evropë rreth 70-35 mijë vjet më parë. Të parët lëshonin vetëm disa klithma ose hungërima, ndërsa të dytët disa tinguj të përbërë nga disa bashkëtingëllore dhe zanore me kuptime të thjeshta e, kryesisht, merreshin vesh me gjeste. Vetëm me Homo sapiens sapiens (njeriu modern), pas një procesi të gjatë evolucioni, do të kemi lindjen e gjuhës së artikuluar, pra rreth 40.000 vjet më parë, ndërmjet Evropës dhe Afrikës së Veriut (hipoteza).

Linguisti Derek Bickerton, në vitet 1970, pati paraqitur hipotezën se të folurit modern është mjaft i ri dhe se në kohët më të hershme, qeniet njerëzore përdorin një protogjuhë, d.m.th. njëfarë gjuhe rudimentare të thjeshtuar.

Familja e madhe e gjuhëve

Gjatë Paleolitit të Sipërm, kur zhvillimi kishte përparuar tashmë me një prodhim të pasur objektesh pune, njerëzit, ndoshta të nxitur nga kjo gjallëri kulturore, u përgatitën në mënyrë anatomike dhe sociale për të folur. Më vonë, mendohet se ka pasur një lindje të ngadaltë të gjuhëve të ndryshme edhe pse shumë aspekte të këtyre ndryshimeve janë ende të rrethuara nga misteri.

Mjafton të mendojmë në lidhje me gjuhën shqipe. Ajo i përket familjes indoevropiane, së bashku me rreth 386 gjuhë të tjera, të cilat me gjasë e kanë origjinën nga një gjuhë e vetme e cila mendohet se ka lindur rreth 3000 vjet para Krishtit. Në vitin 1868, linguisti gjerman August Schleicher qe i pari që propozoi modelin në formë peme gjenealogjike që identifikon dhe shpjegon afërsinë ndërmjet gjuhëve dhe grupeve linguistike dhe përkatësinë e tyre në një familje të caktuar.

Të parët që flisnin gjuhën proto-indoevropiane ishin, ndoshta, një popull që quhej Kurgan, në rajonet jugore të Rusisë, i cili më pas pushtoi Evropën dhe Azinë Jugore. Por, përpara gjuhëve indo-evropiane, çfarë gjuhe flitej në Evropë? Është e vështirë të thuhet edhe pse prania e gjuhës baske (gjuha euskara, në veri të Spanjës) na jep një provë të tërthortë. Kjo gjuhë në të vërtetë është e vetmja dëshmi e mbijetuar e një gjuhe ende të folur, shumë të vjetër, që nuk ka asnjë lidhje me indoevropianishten.

Cila është origjina e saj? Ka humbur në errësirën e kohës...

Gjuha pidgin

Historia e njerëzimit është një histori pushtimesh, marrëdhëniesh tregtare e emigrimesh. Pikërisht në bazë të këtyre lëvizjeve, pak a shumë masive, dhe takimeve ndërmjet popullsive dhe gjuhëve të ndryshme lindin gjuhët pidgin.

Gjuha, forma që ajo merr brenda një komuniteti të caktuar, është një organizëm vazhdimisht në lëvizje, që ndryshon në kohë dhe në hapësirë, madje jo vetëm në sajë të veprimit të faktorëve të shumtë të brendshëm e të jashtëm. Nuk ka nevojë që të bëhen studime gjuhësore për të kuptuar fuqinë e natyrshme të gjuhës për komunikimin ndërmjet komuniteteve dhe popujve të ndryshëm; të këtij mjeti aq të përshtatshëm e të domosdoshëm për nevoja tregtare e politike.

Kontaktet ndërmjet grupeve, që nuk kanë një gjuhë të përbashkët, çojnë në një përzierje të nevojshme të gjuhës për arsye komunikimi. Për shembull, nëse një ndërmarrje e madhe britanike duhet të ndërtojë një objekt në një rajon të Azisë, administratorët e projektit, inxhinierët dhe teknikët e tjerë britanikë do të duhet të komunikojnë me punëtorët lokalë. Duke mos pasur një gjuhë të përbashkët dhe duke qenë e vështirë të përdorin një gjuhë franke (të lirë), pra që nuk është një gjuhë amtare për asnjërin nga grupet, ka mundësi që të lindë një gjuhë e re: pidgin.

Rezultati i një takimi që mund të ndodhë midis një gjuhe indigjene, për shembull të Afrikës ose Azisë, dhe anglishtes ose frëngjishtes, nxjerr si rezultat një përzierje të përbërë nga disa elementë të gjuhës lokale dhe elementë të tjerë të gjuhëve “dominuese”, me një thjeshtëzim të pashmangshëm në proceset leksikore, fonologjike, morfologjike e sintaksore. Vetë termi pidgin duket se rrjedh nga shqiptimi i pasaktë, nga folësit kinezë, i fjalës business.

Linguisti italian Gaetano Berruto në një artikull me titull Fremdarbeiteritalienisch të botuar në Journal of Linguistics, Zvicra Gjermane (1991), përmbledh faktorët  që shkaktojnë proceset e “pidgjinizimit”:
• mungesa e një gjuhe në një kontekst shumëgjuhësh;
• distanca gjuhësore dhe kulturore ndërmjet grupeve të përfshirë në procesin e “pidgjinizimit”;
• marrëdhëniet asimetrike ndërmjet grupeve që i kanë gjuhët kryesore të tyre të ndryshme;
• nevoja për të krijuar dhe përmirësuar komunikimin, me mjetet në dispozicion, të gjuhës dominuese mësimi i të cilës pengohet në njëfarë mënyre nga kushtet.

Si shembuj të gjuhës pidgin kemi çinglish (chinglish), një përzierje midis kinezishtes dhe anglishtes e fanagalo (me bazë gjuhën zulu) në Afrikën jugore, ose p.sh. pidgin basko-islandez (pidgin basko-islandez ka qenë një pidgin që përdorej në Islandë në shekullin e 17-të. Lindi si rrjedhim i kontaktit ndërmjet balenagjuajtësve, peshkatarëve e tregtarëve bask dhe banorëve të Islandës). Në shumë raste, kur kontaktet ndërmjet popullsive të ndryshme ruhen për një kohë të gjatë, aq sa një brez i ri të ketë mundësi të mësojë një gjuhë pidgin si gjuhë amtare, kemi të bëjmë me fenomenin e krijimit të gjuhës kreole. Ndër shembujt e shumtë janë gjuhët: gjamaikane, kreole haitiane, papiamento e folur në disa ishuj të Karaibeve, tok pisin, (tok, “fjalë”, “bisedë” ose “gjuhë” dhe pisin, pra pidgin) e përhapur në Papua Guinea e Re, dhe gjuha krio, e bazuar në anglishten e folur në Sierra Leone.

Këto fenomene nuk janë thjesht një trashëgimi e së kaluarës; në të vërtetë, me rritjen e emigracioneve dhe të ndërveprimit në rritje, ndërmjet kulturave të ndryshme, çështjet që kanë të bëjnë me lindjen dhe zhvillimin e një gjuhe pidgin janë sot më shumë se kurrë aktuale.

Lexo edhe:
Si lindin dhe vdesin gjuhët - Pjesa II
Si lindin dhe vdesin gjuhët - Pjesa III

Sot bëhen edhe martesa interesi, formale, vetëm për "letra", për të përfituar nënshtetësi të huaj etj. Po këto janë çështje të tjera për t'u trajtuar veçmas.

Unë, pa dashje, bëra një shëtitje në Mesjetën shqiptare të 2017-ës, atë të martesave të kombinuara.
Ata të rinj, kishin bërë një "Martesë me shikim të parë".
Ç't'u uroja, veçse: "Ju pastë qëlluar i mbarë ai shikim magjik, që qe i mjaftueshëm aq, sa t'ju kurorëzojë direkt në martesë!"
Nga  Adela KOLEA

Këtu në emigracion, të qëllon shpesh të takosh shqiptarë që ndoshta në vendin tënd, nuk do të dije se ekzistonin. Pa tingëlluar si paragjykuese. Absolutisht. Pa qenë patetikë. Ndodh. Janë elementë të sferës sociale të emigracionit e kjo vlen për emigracionin e çdo shtetësie qoftë ai.

Thjesht, njeriu, për zgjedhjen e sferës shoqërore të vet vepron krejtësisht në mënyrë të pavarur e spontane. Ndryshon disi çështja në emigracion ku zgjerohet - edhe jo domosdoshmërisht, sepse fundja i detyruar nuk je të bësh njohje shoqërore që s'të tërheqin, kjo dihet...- rrethi i:
Prejardhjes së emigrantit shqiptar që ti po njeh, zonës së përcaktuar nga Veriu në Jug të Shqipërisë që ai i përket; i kulturës, zakoneve, mentalitetit, të folmes, dialektit të tij, etj.
Niveli i njohjes është natyrisht relativ. Ti zgjedh nëse të thellosh shoqërinë me dikë, si kudo pastaj, edhe këtu në emigracion. Rëndësi ka individi e asnjë kushtëzim tjetër, si në mes shqiptarësh apo të huajsh. Të paktën, kështu duhet të jetë.
Disa ndjesi perceptohen menjëherë, nëse gjendet apo jo personi që ke përballë, pranë botëkuptimit tënd.

Gjithsesi, edhe nëse nuk bëhet fjalë për një shoqëri të mirëfilltë por, thjesht për njohje, për faktin se "miq të miqve" e kështu me radhë, ti gjendesh përballë disa bisedash me persona - shqiptarë - të një botëkuptimi që s'ka asnjë pikë të përbashkët me tëndin. Por, ti ia dëgjon për mirësjellje, deri në fund, një bisedë që  kanë filluar të të rrëfejnë. Mundohesh të tregohesh e duruar, duke u lutur që të mbarojë sa më parë. Sepse, shfajësime se “të duhet të largohesh”, jo se nuk di t'i sajosh por, i ke shpenzuar fishekët nja dy herë kur ia ke nxjerrë këto si justifikim, ndaj, e treta e vërteta, do të të duhet ta dëgjosh!
Derisa në fund, bindesh e gëzohesh që e dëgjove. Si ka mundësi? - do të thoni. Për faktin se mëson gjëra të reja nga folklori ynë. Ti s'mund t'i njohësh çdo gjë folklorit dhe zakoneve të çdo treve shqiptare. Kjo, thjesht në nivel kurioziteti. Për çka mbetet, nuk ka vend më për t'u gëzuar...

Ajo fillon rrëfimin. Është nga Shqipëria e Mesme. Për t’u futur sa më tepër në brendësi të kontekstit, do të mundohesha të isha origjinale dhe sadopak, të riprodhoja të folmen e saj.

- Ajo: "Sa erdha nime pri Shqipnije. U knoqëm se, kishim mur i shpi m'plazht, ene shpis dykatçe  ja paguva un për gjith farefisin qiranë, kalum pushimet garrumull, me motra, vllezën, kunota, kalamoj, pleq, plaka!"
- Ti: "Oh, sa bukur! Gëzohem për ju. Qenkeni kënaqur! Dhe sensi i familjes së bashkuar, sot gjë e rrallë, e bukur.”
- Ajo: "E di ti që un mor me vete pri Italije, ene voj, ene kryp mi? Nuk m'pëlqejn ato t'Shqipnis, jina msu knej nime...!"
- Ti: ....heshtje...
Jo vetëm mbetesh pa fjalë për momentin, shtangesh nga çka dëgjove, në ç'mënyrë e dëgjove, nga kush e dëgjove dhe, të krijohet një sensacion që, ajo e folur që t'u step për momentin, mos të të ketë lënë pasojë patologjike, traumë definitive e nuk do të mundesh të flasësh më.
Ajo vazhdon: - "E di ti që po vijm fill pri dasme ne, ri?"
- Ti: " Ashtu? Eh, jo. Nga ta dija unë që ishit në dasëm? Po kush u martua?"
- Ajo: "Qyqa ri gru, s'e paske mur vesh ti që un sa kom martu çunin e?"
- Ti: " Më fal, por nuk e dija sinqerisht. Djali t'ju trashëgohet e jetë të lumtur!"

Ti mendon se, ky urim mund të të shërbejë edhe si përshëndetje njëkohësisht dhe e konsideron si të mbyllur bisedën me të. Por, kështu mendon ti! Po ajo, si e mendon? Ajo ka një ankth. E dëshiron të konfidohet me ty, gjë që ti natyrisht e vlerëson. Pavarësisht se fakti në vetvete të habit, se fundja, bashkë nuk keni ndonjë konfidencë të mirëfilltë, keni folur veç nja dy herë rastësisht.

- Ajo: "Zoti t’ia bjeri marë e mirë çiftit mo, po içik siklet, e kom! 

- Ti: "Ashtu? Po pse zonjë? Ju a nuk thatë që sa po vini nga dasma. Ky duhet të jetë moment i gëzuar për ju. A nuk është kështu?"

"Zonjë,  më falni por, jemi në 2017- ën.
Akoma bëhen martesat e kombinuara në Shqipëri?"

- Ajo: "Ashu thu ti mi goc, po un kom hall a do i puqet muhabeti...!"
- Ti: "Po kujt moj zonjë. Nuk po kuptoj. Kujt t'i puqet muhabeti?"
- Ajo: "Po çunit tem me nusen i pra mo...nji kta që sa u martun!"
- Ti: "Po si “t'u puqet muhabeti”, kështu si e thoni ju, i bie sikur ata të mos kenë biseduar ndonjëherë bashkë, të mos kenë bërë ndonjëherë muhabet...!"
- Ajo:" Po ashu o mi praaa mo! Jom bo un shkesi, un e mura përcipër kët muhabet. Kunota n'Shqipni ma hudhi i llaf për familjen e ksaj goces, se familja mir shum e unë i thashë çunit. Ai ktu n'emigracion nuk kishte gjet naj goc t'mir. Kot mo, kishte kalu ca kohë me nja dy italjone, po ato s'bojn për ne. E ma nigjoi llafin. Se m'do fort mu, mumën e vet ai! E pa ate gocën e venosën me u martu përiher.”
Sa bonë gati gjonat për dasmën, fustonën e nuses e rrobet e dhondrrit, lokalin e ahengun mo, e u martun. Nime, gocës i boni letrat ene e pru ktu m'Itali, po s'po dim gjo si ka me i shku...!"
- Ti, merr frymë thellë: "Zonjë, po, më falni, se fundja vetë m'i konfiduat këto gjëra personale. Por, jemi në 2017-tën. Akoma bëhen martesat e kombinuara në Shqipëri?"
- Ajo: "Qyqa ri goc, nuk e dijshe ti? Po nji pjesë e mirë e emigrantave kshu martohen mi. Nuk dun nuse italjone. E, shqiptare, knej, s'i gjejn kollaj, e ikin Shqipni e i gjejnë me shkesë. Po ti thuj shyqyr për i gjo...!
- Ti, nën shock, gjen një fije frymë dhe i thua: "Shyqyr? Për çfarë, aman ju lutem, shyqyr për çfarë?"
- Ajo: " Ti thuj që çunit tem, ka i onë, i heci, se i gocë e gjeti n'Shqipni ene e pru knej. Po, po m'thojshte kunota që gocat n'Shqipni sot e ksaj dite, nuk i dun mo çunat emigranta mi, jo! Se atje bojn shkolla ene ktu n'Itali vijnë e rrijn m'shpi pa punë tu rrit kalamojt qysh t'reja me moshë, ose punojnë punë t'ronda. E i kërkojnë atje mi, çuna me pare, me dyqone e firma e maqina t'mdhoja! Pranej, m'tha kunota që as kon me ardh mo goca n'Itali me gjet burrë mas ksajt nuses tate. Hajt se t'heci shkeslliku ty!. Ato t'qytetit jo e jo që s'vijn mo n'Itali, po s'po i dun mo letrat italjone as kto t'katunit ton se...!"
- Ti: "Po e paskeni me hak zonjë, që vetë ju t'i uroni çiftit e para, që t'i prijë e mbara!"

"Mesjeta” e ditëve të sotme

Mbetesh e shtangur. Sepse me të dëgjuar apo me teori, mbi martesat e kombinuara, edhe mund ta kesh thyer veshin por, kur e dëgjon si dëshmi konkrete, me veshët e tu, në një të folur tradicionale folkloristike që nuk është e jotja, nuk është i yti botëkuptimi e mentaliteti, të kthehet thjesht si një pasurim njohurish etnologjike. Por kjo, pa mohuar keqardhjen. Që në 2017-ën ti përjeton një Mesjetë Shqiptare. “Mesjetë” simbolike.
Kupton që ka një plasaritje të thellë në shtresën kulturore e tradicionale shqiptare, nga Veriu në Jug, nga qyteti në fshat, ende të pa rikonstruktuar. Ndërkohë që këto, ti i konsideroje çështje të harruara për Shqipërinë. Ja pra që ekzistokan.

“Analogji martesash të kombinuara në botë”

M'u kujtuan ca histori analoge me italianët nën këtë aspekt. M'i tregonte gjyshja. Në valën e emigracionit të madh italian të fundit të '800-ës, fillimit të '900- ës. Në fazën e parë kryesisht, atë të lidhur me krizën agrare, kur u nisën burrat italianë drejt Amerikës Latine si fillim.
Dhe, historia e martesave të tyre të kombinuara me vajzat italiane në atdhe, në Itali, me shkesë, ishte identike si kjo e rasteve shqiptare. Hynte në mes shkesi, “Il sensale” (it), i cili si një ndërmjetës me mjeshtëri e përvojë, merrte përsipër kombinimin e çiftit. Përkundrejt një shpërblimi. Neve, na ndryshon epoka veçse me Italinë në këtë temë.
Shqiptarët kohë më parë, shkesit i detyroheshin një palë këpucë të reja. Thuhet nga të vjetrit  se, këpucët i dhuroheshin ngaqë i gjori, i konsumonte këpucët e veta duke shkuar lart e poshtë për të ndjekur çështjen që kishte marrë përsipër. Nuk e di deri sot sa është shtuar pretendimi i i shkesit bashkëkohor për shpërblim apo dhurata.

Sot, këto martesa të kombinuara bëhen haptas e për traditë madje nga indianë, pakistanezë e magrebinë kryesisht. Ndjenja? Le të qendrojë mënjanë në emër të traditës!
Sot bëhen edhe martesa interesi, formale, vetëm për "letra", për të përfituar nënshtetësi të huaj etj. Po këto janë çështje të tjera për t'u trajtuar veçmas.
Unë, pa dashje, bëra një shëtitje në Mesjetën shqiptare të 2017-ës.
Ata të rinj, kishin bërë një "Martesë me shikim të parë".
Ç't'u uroja, veçse: "Ju pastë qëlluar i mbarë ai shikim magjik, që qe i mjaftueshëm aq sa, t'ju kurorëzojë direkt në martesë!"

 

Në aeroport:
"Nga e kuptove që jam shqiptare, e kam të shkruar gjë në ballë?"
"Në ballë jo, e ke të shkruar mbi taka...!"
Nga Adela Kolea

Mora një lajm të bukur:
"Turistet shqiptare, më në fund po udhëtojnë aereoporteve me atlete e jo në majë të takave!"

Një shoqe/kolege, më sinjalizon se këtë verë po ndryshon etika e imazhit të udhëtares shqiptare nën këtë aspekt.
Deri vjet në verë, ky vëzhgim qe pjesë e "Ditarit të bordit", mbajtur nga unë.
Një gjë tipike që vërehej menjëherë në aeroport:
Femra shqiptare që niseshin për Shqipëri, në majë të takave, duke hequr sikletin e zotit, duke nxituar - gjithnjë, majë takave - për të bërë check in; duke tërhequr bagazhet lart e poshtë, duke i ngecur ndonjë takë e duke lënë kaviljet peng në ndonjë shkallë avioni; në ndonjë aerobus; duke i ngecur taka në ndonjë rrip çante o bagazhi; duke tërhequr madje, karroca fëmijësh. Gjithçka, rreptësisht mbi taka!
Unë e vetmja, si delja e zezë - jo në kuptim të mirëfilltë, nga ngjyra e lëkurës, kjo jo...  - e vetmja me atlete e gati-gati, shihesha shtrembër!

Në kontrollin e pasagjerëve, "metal detector", duke ulëritur nga sinjalet, sepse disa taka përmbajnë hekur në brendësi!
U duhet atëherë t'i heqin këpucët. Me këmbët e fryra nga lodhja e vapa, a mund t'i hynin më në këmbë ato këpucë?
Sinqerisht, për gjynah...

Në avion, duke konkurruar për takat me hostess-in!
Po lëre hostess-in moj grua, asaj këtë gjë ia imponon uniforma e dress code i saj! Ty ku të çon "mushka", d.mth, avioni me këto taka!  E lëri edhe "vipat” apo "staret"!

Për të mos folur për njërën që vjet në aeroport, nisur për Shqipëri, qe veshur me xixa argjendi kokë e këmbë, e dukej sikur avioni, ishte furrë pjekjeje, ku ajo të futej e mbështjellë me fletë alumini!

Me pak fjalë, sërish theksoj se nuk është çështja "secili vishet siç do", pasi kjo, është diçka e mirëqenë.
Por, për çështje prakticiteti - e qytetërimi, pse jo - çdo ambjent përmban, përtej shijeve individuale, kodin përkatës të qytetëruar e etik të veshjes.

Në një aeroport, nëse shihje femra me taka, ato me siguri ishin, të vije bast, ose hostess, ose pasagjere shqiptare!
Lind shprehja:
"Nga e kuptove që jam shqiptare, e kam të shkruar gjë në ballë?"
"Eh, në ballë jo, them se e ke të shkruar mbi taka...!"