Lifestyle - Shqiptari i Italisë

Injoranca e re: përdorimi i disa fjalëve vend e pavend në gjuhën shqipe
Nga Gino LUKA

Mjafton të lexojmë një artikull në gazetat e shumta në internet për të kuptuar që gjuha shqipe gjendet në një situatë të dhimbshme; ka shumë fajtorë, sidomos një kategori është veçanërisht fajtore: ajo e nëpunësve dhe e personave që shkruajnë në gazeta të ndryshme (e atyre që sillen si gazetarë e të vetëquajturit shkrimtarë). Ky faj rëndohet nga fakti se gazetarët profesionistë nuk marrin asnjë masë për të informuar publikun, përkundrazi heshtin, ndoshta në mënyrë jo të qëllimshme, duke lejuar keqpërdorimin e fjalëve. Qytetarët e painformuar pastaj nuk i filtrojnë informacionet e gabuara (me sa duket edhe mësuesit e gjuhës shqipe kanë qenë shumë pak kërkues karshi nxënësve gjysmanalfabetë) prandaj duhet ndërhyrë, p.sh. me gjoba të ndryshme për ata që përdorin fjalë gabim ose që shtrembërojnë kuptimin e fjalëve.

Fjalët përdoren për të përshkruar fakte apo fenomene; një fjalë e gabuar ose e pasaktë mund të përshkruajë një fakt ose të kundërtën e asaj që po ndodh. Përshkrimi i ngjarjes ose i një fakti, tendenca, pasojat e ngjarjes, kërkojnë fjalë të ndryshme. Mund të ketë 1 cm reshje shi ose 1 m; megjithatë, në rastin e dytë fjala që duhet përdorur nuk është reshje shiu, por përmbytje.

Përdorimi pavend ose gabim i fjalëve është një shkelje e rëndë, sepse krijon te lexuesi ose te dëgjuesi një gjykim në një masë më të vogël ose më të madhe, qetësie ose emergjence, qetësie ose alarmi. Përdorimi për një kohë të gjatë i fjalëve të gabuara më pas krijon varshmëri ose, edhe më keq, e kthen të vërtetën në diçka të rreme ose të drejtën në diçka të gabuar. Kur dikush e bën padashje, ndoshta mund të falet, por jo kur është një gazetar, profesioni i të cilit e detyron të jetë i kujdesshëm për të përshkruar fenomenet me fjalë që marrin parasysh thelbin e ngjarjes dhe duke ditur që ai ka fuqinë me anën e fjalës të ndikojë shumë njerëz.

Pikërisht për të shmangur përdorimin e pakujdesshëm të fjalëve, në redaksitë e gazetave apo të shtëpive botuese anglo-saksone, përveç manualeve që përshkruajnë se si duhet shkruar në mënyrë korrekte, ekziston profesioni i editorit ose kryeredaktorit, që është një profesionist i cili korrigjon punën e shkrimtarëve apo gazetarëve për të shmangur pasaktësitë, përsëritjet, mesazhet e paqarta, non sequitur (gabimet logjike) boshllëqet e ndryshme në tekst etj.

Në Shqipëri, profesioni i redaktorit ekziston vetëm si emër, të gjithë janë të lirë të përdorin fjalë që perceptohen nga lexuesit në një mënyrë, ndërsa në realitet ato nënkuptojnë diçka tjetër ose të kundërtën. Në anekdotën e Abraham Lincoln-it i cili pyeti: "Sa këmbë ka një qen, nëse e quajmë këmbë edhe bishtin e qenit?" Përgjigja nuk është 5 por 4; sepse të gjithë e dimë se duke thënë se bishti është këmbë, kjo nuk e bën bishtin këmbë.

Nëse një mjek e përshkruan pneumoninë si një gjendje ethesh, ai thotë diçka që deri diku është e saktë, por në thelb diagnoza është e gabuar. Nëse një gjykatës flet për “marrjen e një objekti” në vend që ta përcaktojë atë si vjedhje, atij do t’i hiqej një vërejtje. Nëse një inxhinier deklaron se themelet e një ndërtese janë “pak të pjerrëta” në vend që ta karakterizojë ndërtesën si të pasigurt, ai mund të rrezikojë t’i hiqet leja e ushtrimit të profesionit.

Shkurtimisht, në të gjitha profesionet ka dënime/gjoba për ata që përdorin fjalë të gabuara për të përshkruar faktet. Pse për nëpunësit (ose gazetarët) jo?

Le të shohim më poshtë disa nga rastet më të përhapura të këtyre shthurjeve gjuhësore:

ZBARDH - Sqaroj

Çështjet sot “zbardhen” nuk sqarohen...

Kuptimi i foljes zbardh në gjuhën shqipe është:

ZBARDH kal.

1. E bëj diçka krejt të bardhë, duke e lyer me gëlqere, me bojë të bardhë etj.; e mbuloj me diçka të bardhë, e vesh me një shtresë të bardhë; kund. nxij. Zbardh shtëpinë (muret, tavanin) me gëlqere. Dëbora e zbardhi vendin (malin, fushën). Zbardhi fytyrën me pudër. E zbardhën nusen e lyen nusen me pudër, me krem etj. për ta zbukuruar.

2. E bëj të bardhë diçka, duke i hequr ngjyrën që ka pasur, çngjyros; e bëj diçka fare të bardhë, më të bardhë se ç'është; e pastroj, e laj (për rroba të bardha që janë fëlliqur). Zbardh pëlhurën (çarçafët, këmishën, leshin). Zbardh sheqerin. E ka zbardhur dielli.

3. I heq shtresën e sipërme diçkaje dhe e bëj të ndritshme, duke e larë, duke e fërkuar etj.; zhvesh (misrin, orizin etj.). Zbardh argjendin. Zbardh misrin (orizin). Zdrukth për të zbardhur. Dhia e zbardhi pemën.

4. E ndriçoj, i jap dritë, ndrit. Drita zbardhi majat. Llamba e zbardhi dhomën.

5. I nxjerr thinjat dikujt, e thinj. E ka zbardhur pleqëria. Vitet ia zbardhën flokët. Hallet e zbardhën para kohe.

6. fig. I jap nder e lavdi, e nderoj, e nxjerr faqebardhë; e ndrit; e bëj më të lumtur. Ia zbardhi faqen (fytyrën) babait (familjes, shkollës, ndërmarrjet). Na i zbardhën armët. I zbardhi jetën. Ajo e zbardhi atë shtëpi. Lëre, se e zbardhe! iron.

7. Rishkruaj qartë e me kujdes diçka që e kam shkruar më përpara shpejt e shpejt, jo qartë e me korrigjime, hedh në të pastër. Ka dhjetë fletë për të zbardhur.

8. jokal. vet. veta III. shih ZBARDHOJ 2. Zbardh dëbora (pambuku). Zbardhin malet. Zbardh shtëpia.

9. jokal. vet. veta III. Agon, gdhin (edhe fig.). Zbardhi drita. Sapo zbardhi. Sa të zbardhë. Zbardhi dita e re. Nga lindja nisi të zbardhte.

* Zbardh (hap, zbulon) dhëmbët keq. zgërdhihet; qesh me të tallur. Zbardhi sytë mospërf. vdiq.

SQAROJ kal.

1. vet. veta III. E bën të qartë a të kthjellët, e kthjellon. Kjo erë e sqaroi motin.

2. E bëj të qartë dhe të kuptueshme diçka të vështirë a të errët; jap shpjegime më të hollësishme për një veprim, ngjarje etj., ndriçoj. E sqaroi çështjen (problemin). I sqaroi për gjendjen.

3. I tregoj rrugën e drejtë dhe i bëj të qarta idetë e pikëpamjet; mënjanoj keqkuptimet a paqartësitë që dalin për një punë, një çështje etj. E sqaruan popullin. I sqaroi politikisht (ideologjikisht).

RISK - Rrezik

(Nga anglishtja “risk” = rrezik)

Kuptimi i fjalës “risk” në gjuhën shqipe është:

RISK m. bised.

Fat, kësmet; pjesa që i bie një njeriu sipas fatit që ka ose sipas një paragjykimi. Ky qe risku i tij. Njeri pa risk, ia preu riskun. Iu bë risk.

RREZIK m. sh.

1. Gjendje e vështirë, në të cilën dikujt a diçkaje mund t'i ndodhë një fatkeqësi, një dëm i madh a një e keqe tjetër, mundësia e një të keqeje të menjëhershme që kërcënon dikë a diçka. Rrezik i madh. Rrezik i vërtetë (i mundshëm). Rrezik vdekjeje. Rrezik zjarri. Rreziku i luftës (i agresionit). Përballë rrezikut. Punë (jetë) me rreziqe. Me rrezik koke i tillë sa që dikush mund të humbasë jetën. Në çaste rreziku. Është në rrezik. Është jashtë çdo rreziku. E kam në rrezik diçka. E kërcënon një rrezik. E shpëtoi nga rreziku. E kaloi (e kapërceu, e hodhi) rrezikun. E përbuz rrezikun. I shmangem (i largohem, i iki) rrezikut. Doli nga rreziku. S`e merr në sy rrezikun. Nuk i trembet rrezikut. E vuri në rrezik e rrezikoi. Ka rrezik të... mund të ngjasë, mund të ndodhë (për diçka me pasoja të këqija). Miku njihet në rrezik. fj. u. Mendja e madhe - rreziku i vetes. fj. u.

2. Diçka që mund t'u sjellë një dëm, një humbje a një të keqe të madhe të tjerëve, burimi a shkaku i një të keqeje të mundshme e kërcënuese. Rreziku kryesor (numër një). Rreziqet e punës (e detit, e rrugës). Rreziku i djathtë (i majtë) shmangia nga vija e drejtë politike më të djathtë (më të majtë). Përbën (paraqit) rrezik për të tjerët. Është bërë rrezik për dikë a për diçka. Mbetet rreziku kryesor. Mbrohem nga rreziqet.

3. bised. Fatkeqësi ose një e keqe e madhe, që i ndodh dikujt. Rreziku i zi. I ndodhi (e gjeti, i ra) një rrezik. Pati një rrezik. E zuri rreziku.

4. bised. Rrezikzi.

* I bie kambanës së rrezikut libr. jap kushtrimin; tërheq vëmendjen e të tjerëve për një të keqe të madhe që na kanoset.

BORD - Këshill administrativ

(Nga anglishtja board = këshill)
board of directors = këshilli administrativ

Kuptimi i fjalës bord në gjuhën shqipe është:

BORD m. sh.

1. det. Buza e faqeve anësore të anijes ose të barkës; secila nga faqet anësore të anijes ose të barkës. Bordi i djathtë (i majtë). Bord i lartë. Bordi i anijes (i barkës). Përplaset në bord.

2. det. Pjesa e sipërme e anijes, që është e sheshtë dhe e pambuluar, kuvertë; anija në tërësinë e saj kundrejt mjedisit të jashtëm. Bordi i anijes. Libri i bordit regjistri a ditari i anijes. Ngjitem (rri) në bord. Joshtë bordit.

3. tek. Pjesa e brendshme e aeroplanit a e mjeteve të tjera të lundrimit ajror, e ndonjë mjeti tjetër të madh për udhëtime etj. Bordi i aeroplanit. Bordi i satelitit (i raketës). Bordi i tankut.

KËSHILL m. sh.

1. Organ i pushtetit shtetëror, që zgjidhet nga populli dhe qeveris vendin në njësitë administrative-tokësore me pjesëmarrjen e gjerë të masave punonjëse. Këshilli popullor (i lagjes, i fshatit, i qytetit, i rrethit). Kryetari (sekretari) i këshillit. Anëtarët e këshillit. Mbledhja e këshillit. Zgjedhjet për këshillat popullore.

2. Emërtim i disa organeve të larta të pushtetit shtetëror, që kanë fuqi urdhërdhënëse e zbatuese dhe që drejtojnë veprimtarinë në fushën politike, ekonomike, të mbrojtjes etj. Këshilli i Ministrave organi më i lartë i administratës shtetërore, që ka fuqi urdhërdhënëse e zbatuese, qeveria. Këshilli i Mbrojtjes organi më i lartë që merret me drejtimin, organizimin e mobilizimin e të gjitha forcave të vendit për mbrojtjen e Atdheut. Këshilli i Shtetit organi më i lartë i administratës shtetërore në disa vende.

3. Organ kolegjial drejtues ose këshillues në një ndërmarrje, institucion, organizatë shoqërore etj. Këshilli teknik (artistik). Këshilli pedagogjik (shkencor). Këshilli i prodhimit (i kulturës).

UJOR - Ujar

Në këtë rast mendoj se kemi të bëjmë thjesht me një lapsus linguae, një ngatërresë ndërmjet fjalës për përcaktimin e personit që bart ujin, ujarit, me diçka që rritet në ujë.

UJOR mb. libr.

1. Që ka të bëjë me ujin, që lidhet me ujin, ujit; që bëhet në ujë. Mjedis ujor. Shtresë (masë) ujore. Sipërfaqe ujore. Rrjedh (rrymë) ujore. Pengesë ujore. Regjimi ujor. Kufiri ujor. Rrugë ujore. Lundrim (transport) ujor. Pasuritë ujore. Ekonomia ujore tërësia ujërave të një vendi, që kanë rëndësi për ekonominë.

2. Që ka veti të ngjashme me ato të ujit, që është në gjendje të lëngët; që ka ose që përmban shumë ujë, i ujshëm. Tretje ujore. Lëndë ujore.

3. Që rritet a që jeton në ujë. Bimë (bimësi) ujore. Shpend ujor. Kafshë ujore.

4. Që ka të bëjë me ujitjen; që shërben për të ujitur, ujitës. Ndërtime ujore. Kanale ujore. Rrjet (sistem) ujor. Vepra ujore. Përmirësimi ujor.

UJAR m. sh.

1. Ai që mbart ujë dhe ua çon të tjerëve për të pirë. Ujari i punëtorëve. Ujari i dasmës.

2. Punëtor në kripore, që merret me shpërndarjen dhe me drejtimin e ujit të kripur.

3. vjet. Ai që sillte ujë nga një burim dhe e shiste në qytet.

AUDITOR - Revizor

(Nga anglishtja auditor = revizor, kontabël)

Kuptimi i fjalës auditor në gjuhën shqipe është:

AUDITOR m. sh.

1. Sallë e posaçme për të mbajtur leksione, referate etj., zakonisht në ndërtesën e një shkolle të lartë. Auditorët e universitetit. Hyj (zë vend) në auditor. Dal nga auditori.

2. përmb. Tërësia e dëgjuesve të një leksioni, të një referati etj., zakonisht të mbledhur në një sallë. Auditor i gjerë (i ngritur). Shumica e auditorit. Flas përpara një auditori.

3. fig. Vend ku mësohet për të zgjeruar e për të theluar njohuritë teknike e shkencore, politike, ideologjike etj. Kthehet në një auditor të madh.

REVIZIONIM (auditim) m. sh. libr.

Veprimi sipas kuptimeve të foljeve REVIZIONOJ, REVIZIONOHET. Revizionimi i llogarisë (i dokumenteve). Revizionimi i kufirit. Revizionimi i përgjithshëm (i mesëm) i automjeteve. Revizionimi i vendimeve. Revizionimi i tezave (i teorisë, i parimeve). Plani i revizionimit. Komisioni i revizionimit organ në një organizatë politike, që shqyrton mënyrën e zgjidhjes së çështjeve nga organet drejtuese, çështjet e anëtarëve të organizatës dhe veprimtarinë e saj financiare.

REVIZOR m. sh.

Punonjës i kontrollit financiar, që bën revizionin. Revizor i ministrisë (i bankës, i ndërmarrjes, i kooperativës). Detyra e revizorit.

KOMPANI - Ndërmarrje - shoqëri - firmë

(Nga anglishtja company = shoqëri, ndërmarrje)
airline company = shoqëri ajrore

Kuptimi i fjalës kompani në gjuhën shqipe është:

KOMPANI f. sh.

1. usht. Nënrepart ushtarak i përbërë prej disa togash. Kompania e parë (e dytë). Komandanti (komisari) i kompanisë. Rreshtoj (mbledh) kompaninë.

2. Grup i organizuar i përbërë prej rreth 30-40 pionierësh në shkolla ose në kampe pushimi; grup vullnetarësh në një aksion. Udhëheqësi (komandanti) i kompanisë. Shtabi i kompanisë. Mbledhja e kompanisë. Gara ndërmjet kompanive.

3. përmb., keq. Pasuesit e dikujt, ata që shkojnë verbërisht pas dikujt ose që bashkëpunojnë me të për qëllime jo të mira; ata që i mbajnë ison dikujt, që janë njësoj si ai, që mendojnë e veprojnë njësoj si ai. N.N. e kompani.

SHOQËRI

4. Grup njerëzish të bashkuar për të zhvilluar një veprimtari të përbashkët ose për qëllimet e interesat e tyre të përbashkëta, me detyra e të drejta të përcaktuara në një rregullore a statut; shoqatë, organizatë. Shoqëri sportive (artistike, kulturore, shkencore). Shoqëritë e punëtorëve (e zanatçinjve). Shoqëria «Puna». «Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip».

6. Bashkimi i dy a më shumë kapitalistëve, të cilët krijojnë një kapital të përbashkët me qëllim që të rritin fitimet e tyre. Shoqëri tregtare. Shoqëri aksionare. Shoqëri shumëkombëshe. Shoqëritë e huaja. Shoqëri anonime. Shoqëri e lundrimit detar (ajror).

NDËRMARRJE f. sh.

1. Veprimi sipas kuptimeve të foljeve NDËRMARR, NDËRMERRET. Ndërmarrja e një aksioni (e një fushate). Ndërmarrja e veprimeve luftarake.

2. Njësia themelore e organizimit të prodhimit, të tregtisë, të transportit, të shërbimeve etj. ose disa njësi të tilla të bashkuara me drejtim të përbashkët. Ndërmarrje industriale

(shkurt. NI). Ndërmarrje ndërtimi (shkurt. NN). Ndërmarrje bujqësore (shkurt. NB). Ndërmarrje ekonomike (tregtare, blegtorale). Ndërmarrje simotra. Ndërmarrje lokale (shkurt. NL). vjet. Ndërmarrje private. Drejtori i ndërmarrjes.

3. Punë ose veprimtari e gjerë, që bëhet në një fushë. Ndërmarrje e madhe (e guximshme). Ndërmarrje pa shpresë. Ndërmarrja e tyre pati sukses.

FIRMË f. sh.

3. Ndërmarrje industriale a tregtare, e cila prodhon ose shet mallra me markën e vet. Firmë tregtare. Firmë e njohur.

Lista vazhdon...

Për çdo dyshim që mund të keni, fjalori i gjuhës shqipe gjendet në këtë faqe interneti: http://www.fjalori.shkenca.org/

 

 

 

 

 

 

Një fotografi që të lë pa  fjalë: “Një valixhe mbi shtrat!”. Nënkupton diçiturën: "Prelud pushimesh!". E nuk bëhet fjalë për këngën me të njëjtin titull të Julio Iglesias…  
Nga Adela Kolea

Tani po afrohet stina e verës dhe  nëse deri më sot jemi improvizuar si fotografë profesionistë, duke vënë në aktivizim të gjithë fantazinë tonë duke bërë fotografi çdo moment e nga çdo kënd, me çdo strategji digjitale të mundshme, publikuar në çdo hapësirë sociale, me kohën e plazhit e me afërsinë ndaj detit, këto aftësi e pasione tonat për artin fotografik, si për magji, shumëfishohen.
Indinjohen me ne fotografët profesionistë e përse jo, ata ndihen pak në krizë për punën në këtë periudhë…
Fillojnë shkrepjet e fotografive në pushime, foto artistike si të themi që, për shpjegim apo diçiturë nuk kanë nevojë. Ato përmbajnë një gjuhë të tyren krejt konvencionale.
Një fotografi cliché e lajmërimit publikisht – pavarësisht se ndërkohë i ke dhënë sihariqin edhe “minjve të apartamenteve”, hajdutëve që mund të të boshatisin shtëpinë në mungesën tënde – e preludit të pushimeve, apo që thotë: “Po nisem për udhëtim!” është ajo e paraqitur në çelës artistik nëpërmjet “një valixheje mbi shtrat”!
Tani, më tepër sesa për t'u kënaqur e shplodhur vetë, kemi nevojë të postojmë foto e kartolina plazhi në rrjetet sociale.
Fillojmë me selfie nga tarraca e ballkoni i hotelit a vilës ku po pushojmë, vijojmë me mëngjesin, duke realizuar foto artistike, në objektiv: “Bishti” i filxhanit të kafesë dhe deti, mundësisht një pulëbardhë aty në sfond, shkon edhe me qeramikën e bardhë të filxhanit madje!

Edhe kur kthehemi nga plazhi e shkojmë në punë, punën reale e fillojmë pas nja një jave në mënyrë efektive, pasi ditët e para pas pushimeve, ndodhemi veç fizikisht në punë, ama mendërisht e shpirtërisht jemi ende në det. Përveç kësaj, jemi akoma të zënë me shpërndarjen e  komentimin edhe të fotove të fundit që postojmë prej pushimeve, përveç atyre që postonim në kohë reale kur ishim direkt në det.
Dhe, gurgullima e makinës së ekspresit në zyrë, - se domosdo, do të bëjmë pauza, se jemi lodhur në det, jo shplodhur - na ngjason me gurgullimën e ujit të detit kur përplasej vala në shkëmb. E normal që puna niset gradualisht. Menjëhere ashtu, na bën dëm.

Invadenca në një “klik”

Le të fillojmë “numërimin” e rasteve, apo më mirë, shkrepjet e aparatit!
Sot aparenca nuk kursen as kontekstet e tilla si, objektet e shenjta e të kultit.
Vizita në ato vende të shenjta është e mbetet një nevojshmëri shpirtërore, e brendshme. Po u ekspozua me foto të njerëzve pa kriter në to, e humb efektin. Madje, deri diku kthehet në një 'akt profan.'
Pata lexuar këtë opinion:

Them se mund të admirohet një kishë, mund të mahnitesh pas zbukurimeve të saj artistike e ikonike, mundet fundja të bësh ndonjë foto për kujtim nga ai vend, por të fotografosh veten në atë kishë, nuk e di se ç'kuptim ka. 

Qëllon një foto grupi, e kam përjetuar natyrisht edhe unë. Në kishë, në ndonjë event ndër miq e të afërm si dasmë, pagëzim, kungim apo krezmim e zakonisht dilet ndonjë foto me atë protagonist që feston atë ditë.
E kjo është diçka tjetër.
Ama jo “ti vetë dhe kisha”, kaq, brendia e kishës në objektiv! Ku qendron kuptimi? Sensi i kufirit duhet të jetë gjithnjë i pranishëm, për etikë ndaj mjedisit. Ishe ne kishë? Mbaje për vete.

E, ata shenjtorë kanë qenë modestë e me siguri kanë qenë edhe kundër komercializimit të imazhit të tyre nëpërmjet shitjes së objekteve me foton e tyre të publicizuar siç bëjnë disa. Debate të mëdha bëhen në këtë drejtim këtu në Itali. Pasi është ekzagjeruar p.sh me imazhin e Padre Pio-s, gjë që ai e urrente, e me shumë shenjtorë të tjerë gjithashtu.
Në vendet ku shkojnë në pelegrinazh njerëzit për të gjetur paqe e besim në çka ata përfaqësojnë si vende të shenjta, të bombardojnë tregtimet e gadget e lloj-lloj sendesh me figurën e shenjtorit përkatës.
"Blije se të sjell fat!" Gati deri në sugjestion e imponim.

Pa hyrë në zgjedhjet e secilit, sepse fundja gjithnjë do të ketë për të komentuar:
"Pse i bën foto vetes, je narcizist, pse i bën foto pjatës së ushqimit, etj", por, unë përsëris se nuk kam kuptuar asnjëherë këto fotot nëpër kisha që bëjnë shumë shqiptarë.
Madje, shihja, foto në Vatikan postuar me shumicë nga persona të ndryshëm, një ekspozim me zell të tyre. Pa ia ditur as kuptimin asaj që përfaqëson një skulpturë a pikturë atje ndoshta.
Duke anashkaluar anën fetare e të shenjtë të atij vendi e duke i lënë të paraprijë egos: "Kam qenë në Vatikan, merreni vesh!"

Për të mos folur për ato të ashtuquajturat “pushime inteligjente” të disave, që vizitojnë vende me domethënie historike e  kulturore apo artistike nëpër botë, por që kjo nuk është aspak në linjë me formimin e tyre kulturor.
E bëjnë më tepër, sepse ndoshta mundësitë ekonomike i kanë dhe konkurrojnë me X apo Y person që në ato vende ka qenë e i ka vizituar.
I lirë gjithkush, natyrisht të shkojë ku të dojë e t’i administrojë si të dojë pushimet, por këto janë thjesht realitete që hasen e që shpesh sjellin një farë komiciteti.  Më kujtojnë Alberto Sordi-n në filmin “Vacanze intelligenti”. Rëndësi ka që të pozojnë para këtij apo atij monumenti e të shpërndajnë fotot…
Mos i pyet për përshkrimin e atij monumenti. Mos u lodh.

E përditshmja jonë në foto

Pa qenë nevoja të bëhemi patetikë. Mua vetë më pëlqen shumë fotografia. Nuk jam eksperte e saj, megjithatë më pëlqen që sipas mënyrës sime, të fotografoj edhe gjëra të vogla nga e përditshmja, që ngacmojnë interesin tim apo që ndoshta për dikë, janë të papërfillshme. Duke qenë natyrë komunikuese e ekspresive, më pëlqen që edhe fotografi të vetes të ndaj shpesh. Më duket një mënyrë kjo, që si me fjalë, ashtu edhe me imazhin tonë, të puqemi me ata njerëz, prej të cilëve tashmë jetojmë larg e jemi shpërndarë nëpër botë, e shoh fotografinë si një urë lidhëse e ndërveprimi ndër njerëz. I marr asaj anën më të mirë e të shëndetshme të mundshme. Njëkohësisht më pëlqen të shoh fotografitë që më dërgojnë miq e të afërm, duke u përditësuar me  të rejat e tyre e të familjeve të tyre, një aspekt afektiv i ndërsjellë ky.

Më pëlqejnë shumë edhe fotografitë e vjetra. Ato bardhezi kryesisht.
Më kujtohet edhe fillimi i ’90-ës, që përkon dhe me  fillimin e emigracionit e me blerjen e  aparateve të para fotografike nga ana jonë në Itali!
Kushedi sesa fotografi kemi bërë, sa punë u kemi dhuruar studiove fotografike të atëhershme, duke i stampuar fotot në letër! Sot në fakt ndodh që në letër stampojmë pak, madje, ime më ankohet shpesh për këtë gjë. Ajo më kërkon që disa foto që ajo zgjedh, të mos i lë në format digjital, por t’ia stampoj e t’ia çoj në shtëpi.

Më tej, pasi i thamë këto, një foto te parukjerja nuk e kuptoj se çdo të thotë...
Ke shkuar të sistemosh modelin e flokëve. E pastaj? Diçka mëse normale. Foto aty, pse?

Siç përmendja më lart, një foto p.sh, me një valixhe sipër shtratit!
Që nënkupton "Po nisem për udhëtim!" Wow!
Po sensin e higjienës të paktën, a e ke parasysh? A e ke pastruar mirë të paktën atë valixhe që ka bredhur porteve e aeroporteve, para se ta vendosësh si zbukurim sipër shtratit e si objekt pozimi per set fotografik?

As fotot nëpër tryeza nuk i kam kuptuar.
D.m.th, ato që janë në mospërputhje edhe me vetë galateon, foto me tavolinat e gosti shtruar.
Foto në tavolinë bëhet, por me tavolinën bosh. Trego të paktën gëzimin që je mbledhur me miq e të afërm, por jo atë materialen, atë që detyrimisht po konsumoni e të evidenconi se çfarë jeni duke ngrënë. Pse kjo?
Këto lërini të nënkuptohen. Madje edhe për diçka bëjeni: për sensibilitet ndaj kujt nëpër botë e ka tryezën bosh në ato momente. E vështirë, e?

Po fotot mbi një kamerdare në det e me sandale me taka të holla veshur? Po u shpua ajo kamerdare? Incidenti është aty, "pas dere", pas takave d.m.th.
Ashtu siç u ka ndodhur disave që për të bërë një selfie kanë zgjedhur vende ekstreme e kanë rrezikuar apo paguar me jetë.
Ata që rrezikojnë edhe kafshët për të bërë foto me to.
Kuptuat mirë, ata që rrezikojnë kafshët - jo, që rrezikojnë njerëzit prej kafshëve, por janë në rrezik kafshët prej njerëzve - sepse, nxjerrin peshq apo kafshë të ndryshme ujore nga uji posaçërisht sa për të pozuar me ta, apo u presin thonjtë disa kafshëve duke i lënduar ato, vetëm për të shpaguar egon e tyre e për t'i përdorur si buratinë nëpër fotografi që ata të mos i gërvishtin.

Më qëlloi para pak kohësh të lexoja në facebook në profilin e një mikes, diçka që më la pa fjalë. Ajo postonte nja dy foto nga një ish-kamp përqendrimi në Gjermani. Atëherë, një mike e saj, sigurisht sipërfaqësore e që nuk e shihte foton fare por, mjafton që i shihte vendndodhjen, "Gjermani", i shkruante:
"Bëfshi qejf!" Sinqerisht shtanga.
 Atëherë, naryrisht që vetë postuesja reagoi dhe i tha:
"Shiko, ky ku unë kam ardhur, po ta shohësh mirë, nuk është vend për t'u zbavitur..."
Ndaj them se ka një përfshirje në një vorbull rrëmbimi për të ekspozuar dhe për të komentuar po aq rrëmbimthi, pa u thelluar për një çast.
Ndër të gjitha këto raste, e ka edhe plot të tjera, e dini ç'ju them?
 Me gjithë kundërshtitë, shoh si më të padëmshmit ata, që këto foto ua bëjnë thjesht fytyrës së tyre, edhe po kaluan mesazhin si narcizistë.
Kjo është “e keqja më e vogël” fundja, narcizizmi, në dallim nga aspekte të tjera.
Të paktën duan veten, përqendrohen te ajo e nuk përdorin sfonde absurde, duke implikuar dashje pa dashje persona apo mjedise të tjera, nuk cënojnë natyrën apo privatësinë e askujt e asgjëje.

Se, për të mënjanuar fotografitë, vështirë.
Madje është e kotë që të pretendohet kjo në fakt sot.
Duke fotografuar, personat fiksojnë një çast në vetvete, një copëz jete e nuk i dihet a u kthehet më në jetë ai çast për t’u përjetuar, ndaj është e dobishme fotografia.
Të pretendohet kriter, kujdes e seleksionim, dimensionim në shpërndarjen e tyre, kjo po.

“Kulturë dekandente!” ishte komenti i censuruesve kinezë të Mango Tv për Eugent Bushpepën e O’Shaughnessy, këngëtarin e Irlandës.
E mua m’u kujtua një rast tatuazhi i fshehur në Shqipërinë e diktaturës dhe të censurës: Gëzimi me tatuazhin në parakrah…
Nga Adela Kolea

Gjatë  Eurovision Song Contest 2018 pati dy raste censure nga Kina.
I vetmi kanal televiziv kinez, i cili gëzonte të drejtën e transmetimit të Eurovizionit, Mango TV, pjesë e platformës Hunan Tv, censuroi dy shfaqje këngëtarësh gjatë gjysmëfinales së parë.
Ata ishin: Eugent Bushpepa, përfaqësuesi i Shqipërisë, me motivacionin:  “Ka tatuazhe!” dhe Ryan O’Shaughnessy, përfaqësuesi i Irlandës, me motivacionin: “Balet gay!”

Televizioni kinez pati hapur një fushatë kundër tatuazheve, duke kufizuar shfaqjet   në ekran të aktorëve, artistëve, sportistëve që i mbartin ato në trup. Shumë sportistëve, në Kinë u është kërkuar që në fushë  tatuazhet t’i mbulojnë me ngjitëse.
Njëkohësisht kanë ndaluar shfaqjen në ekranet kineze të çdo episodi homoseksual.
Madje nga ana ime, duke u afruar finalja, pas asaj që ndodhi me censurën e Bushpepës që natën e parë nga Kina, sapo isha përgatitur që të drejtoja një “apel” edhe ndaj këngëtarit Fabrizio Moro, i cili do të këndonte me Ermal Metën në finale, e që në duet përfaqësonin Italinë, pasi edhe Moro ka tatuazhe nëpër krahë e duar e do ta paralajmëroja, unë - sikur askush tjetër të mos e kishte lajmëruar, si të themi - që t’i mbulonte mundësisht ato tatuazhe, vetëm e vetëm që të mos kusht
ëzonte edhe Ermal Metën që këndonte me të e që Kina do t’i censuronte që të dy! E në këtë mënyrë, Kina e publiku i shumtë kinez nuk do të na njihnin as aftësitë si këngëtar të Ermalit tonë të talentuar shqiptar! 
Largpamëse e parashikuese unë me pak fjalë! Por, nuk qe nevoja e asnjë “apeli” të këtij tipi.

Prej këtu, në mënyrë politikisht korrekte, i mbërriti Kinës reagimi i Shoqatës Evropiane  European Broadcasting Union (Ebu), që organizon Festivalin dhe e shpërndan atë nëpër botë, i cili i komunikonte se Kinës pra, nuk i lejohej të transmetonte fare as pjesën që mbetej nga Festivali, për shkak të kësaj censure që ajo i aplikoi Shqipërisë dhe Irlandës. Ndaj Kina nuk transmetoi më gjysmëfinalen e dytë e as finalen.
Kjo shoqatë i parashtroi Kinës shpjegimet e reagimit të saj mospajtues  ndaj censurës së “Murit të Madh Digjital Kinez”, me motivacionin:
”Qendrimi juaj nuk është në linjë me vlerat e universalitetit dhe ato të gjithëpërfshirjes, me traditën tonë krenare të kremtimit  të ndryshueshmërisë  njerëzore  nëpërmjet muzikës.”

Censura kineze ndaj këngëtarit shqiptar Bushpepa prej tatuazheve, më kujtoi një histori të çuditshme shqiptare “me tatuazh” në Shqipërinë e diktaturësMë kujtoi jo vetëm censurën ekzistuese ndaj programeve televizive dhe mënyrat që gjenim duke krijuar  instrumente që instaloheshin pas televizorëve për të përfituar stacionet e huaja, Jugosllavinë p.sh, por edhe im atë që kthente antenën në mënyrë strategjike në tarracë të pallatit fshehtas për të zënë valët e Italisë, aq sa ndonjëherë ka marrë edhe ndonjë kritikë për këtë nga kryetari i Frontit të Lagjes. 

Por, kryesisht, më solli në mend raportin me “shfaqjet e huaja” në Shqipëri, me ato që në këtë rast lidheshin me pamjen e jashtme, estetikën: modele flokësh si për femra, edhe për meshkuj, ndalimi i mjekrës për meshkujt  apo ai i flokëve të gjatë, ndalimi i makijazhit në femrat e pamartuara, veshja, që po të dilte pak nga cliché-ja e kufizuar e stilit të veshjes që diktatura impononte, përfundoje nëpër kënde fletë rrufeje etj.
Jo më, të bëhej fjalë për tatuazhe apo piercing!

Xhaxhi Gëzimi dhe misteri i mëngëve të gjata të këmishave në zheg të verës

Atëherë, unë mbaj mend që  në kohën e diktaturës në Shqipëri, në vitet ’80 në Tiranë kishim një fqinj. Ai sot është rreth të 80-ve, d.m.th pak a shumë, mosha  e babait tim. E quanim xhaxhi Gëzimi.

Por ne, atëherë adoleshentë, të rinj në moshë, nuk e kuptonim arsyen pse xhaxhi Gëzimi, edhe në verë, në mes të zhegut, dilte në xhiro i veshur gjithnjë me këmisha me mëngë të gjata e asnjëherë me mëngë të shkurtra! Ai nuk i zbulonte kurrë parakrahët! Nuk ishte as polic që mund të vishej si me uniformë apo si civil e as ushtarak.
Aq sa qe kthyer edhe në një farë objekti loje apo talljeje nën zë nga ana jonë, që sa e shihnim të kalonte para pallateve tona në mes të korrikut apo gushtit, me mëngë të gjata, fillonim dhe e merrnim nëpër gojë:
“Plasi vape i shkreti! Nuk e ka një bluzë me mëngë të shkurtra, ky po vdes nga vapa!?”   

Një ditë, ngaqë ai e kishte vënë re që ne fëmijët e shihnim të habitur në mënyrën e veshjes  së tij, pak si rrjedhim i asaj që, kuriozitetit të fëmijëve nuk i shpëton asgjë -dhe  kurioziteti në atë moshë bëhet madje i paskrupullt - pati vënë re reagimet tona e siç duket, kishte biseduar me ndonjërin nga prindërit tanë.
Kjo mjaftoi që neve, prindërit të na merrnin mënjanë e të na flisnin, duke na urdhëruar që të mos talleshim më me mëngët e gjata të këmishës përgjatë  zhegut  të verës të xhaxhi Gëzimit!
Na patën shpjeguar edhe arsyen “e sikletshme”! Aq sa, nga ajo gjendje ankthi që na patën krijuar prindërit me atë tregim, unë fillimisht pata krijuar një sens keqardhjeje, pasi pata menduar se xhaxhi Gëzimi ka ndonjë patologji të rrallë, ndonjë problem dermatologjik shëndeti apo mos ishte i gjymtuar në krahë, ndaj i mbante të mbuluar. Por, asnjë prej këtyre hipotezave të mia nuk qendronte!

Xhaxhi Gëzimi, kur kishte qenë i ri, gjatë kohës kur kryente shërbimin ushtarak, kishte pas bërë në parakrah një tatuazh!
Ne atë kohë, kur ai kishte kryer ushtrinë, d.m.th, rreth viteve ’60 në Shqipëri, këto tatuazhe i bënin - me ç’më tregonin - me nismën e fantazinë e tyre djemtë e rinj të asaj kohe, me mjete rrethanore, gjilpëra të nxehta e me bojë të zezë! Por, me kohët që rridhnin në Shqipëri, pasi vrulli i moshës së re i kishte kaluar natyrisht, ai ishte martuar e ishte bërë me tre fëmijë, me një pozicion social të denjë, i vinte zor që të qarkullonte me atë tatuazh në parakrah, gjë kundër etikës në një periudhë kur në Shqiperi, këto gjëra nuk shiheshin me sy të mirë e ai nuk mund të bënte trasgresivin në një kafaz censure si ai i asokohe atje e vetvetiu i lindnin komplekse. Natyrisht, ai që i mbarte në trup që nga rinia  këto “njolla të përhershme” estetike, që ktheheshin automatikisht edhe në shenja morale, nëse  nuk mund t’i eliminonte më ato “gabime rinore”, të paktën duhej të mos i ekspozonte e t’i administronte me kriter!
Ndryshe nga sot, që ato bëhen kryesisht për t’u ekspozuar!
Dhe fati i keq i xhaxhi Gëzimit, kishte qenë pikërisht vendi jo “strategjik”, në të cilin kishte bërë tatuazhin e tij të famshëm: një anije në parakrah! Mesa duket e kishte kryer shërbimin ushtarak në marinë.  E kishte bërë pra, jo në një vend të padukshëm apo që, gjithsesi, nga rrobat të mbulohej pa i krijuar problem! Por, në parakrah dhe aty, ai mund të mos vuante prej persekutimit e ankthit të atij tatuazhi, vetëm në dimër kur visheshin mëngët e gjata, ndërsa në verë kjo gjë bënte që t’i fillonte tortura! E për një anije, jo më, për ndonjë figurë tjetër…!  Ishte imazhi i njeriut të ri socialist që duhej të figuronte  i pastër, qelibar!

Që nga ajo ditë, ne nuk qeshëm më me xhaxhi Gëzimin i cili, ca për karakterin e tij të rezervuar dhe ca për kohën e diktaturës e censurës që kalonte Shqipëria, dilte dhe në zheg të verës me mëngë të gjata, duke maskuar tatuazhin në parakrah, këtë “mëkat apo nxitim të rinisë”!
Madje, më qe krijuar ideja, si tip që shkoja gjithnjë larg me fantazi që e vogël, se ajo anije, që xhaxhi Gëzimi mbante si tatuazh në parakrah, dalëngadalë, nga djersët që atij të gjori i kullonin nga vapa nën mëngët e gjata të këmishave edhe mes të zhegut të verës, po fillonte të merrte lundrimin kushedi se drejt cilit port…

Një tatuazh, një fat i parapërcaktuar

Me eksodin e ’91-shit, ndonëse tashmë në gjysmë moshë, bashkë me familjen,  zoti Gëzim u gjend mbi anijen që do t’i sillte drejt brigjeve italiane.
Ishte hera e parë që mbi atë anije, Gëzimi kishte veshur një këmishë me mëngë të shkurtra, parakrahët zhveshur më në fund nga komplekset, në parakrahun e tij të djathtë dallohej qartë anija e bërë tatuazh në rini dhe, atyre të rinjve, moshatarëve të djalit të tij, bashkëudhëtarë të atij rrugëtimi drejt lirisë, ai u mburrej duke u thënë:
“Unë kam një lidhje të vjetër shpirtërore me detin, unë detin dhe anijet i kam pasur gjithnjë në shpirt, ndonëse për kaq vite kam jetuar në Tiranë. Unë ushtrinë e kam bërë në marinë dhe shihni se ç’tatuazh të bukur me anije që mbaj në parakrah! Gjë që ju të rinjte nuk e keni…!”
“Unë një tatuazh do ta bëj sapo të gjendem në Itali!”-
iu përgjigj një zë nga bordi i anijes…
Ishte një i ri që i lumtur po shijonte lirinë, ndonëse i mbështjellë nga pasiguria për çka e priste në bregun tjetër.
Tatuazhi në atë periudhë për dikë nga të rinjtë shqiptarë ishte i barasvlefshëm  pse jo, me trasgresionin që përkonte me rebelimin e drejtpërdrejtë ndaj diktaturës e censurës prej nga vinin.

In italiano: La Grande Muraglia Digitale Cinese censura Eugent Bushpepa per i tatuaggi!

 

Ndër dhjetë të kualifikuarit e gjysmëfinales së parë edhe përfaqësuesi shqiptar me Mall (Video)

Në finalen e të shtunës së Festivalit Evropian të këngës në Lisbonë do të jetë edhe Shqipëria. Në gjysmëfinalen e parë, përfaqësuesi i Shqipërisë Eugent Bushpepa, që në Eurosong solli këngën Mall, në gjuhën shqipe, u rendit i teti mes gjashtëmbëdhjetë pjesëmarrësve duke fituar kështu të drejtën e prezantimit edhe në finale.

Veçantia e këtij edicioni është se në të marrin pjesë tre shqiptarë që përfaqësojnë tre vende të ndryshme. Veç Bushpepës, është edhe Ermal Meta, fitues bashkë me Fabrizio Moro i Sanremo-s së fundit, që përfaqëson Italinë, si edhe Eleni Foureira që përfaqëson Qipron.

Politikanët shqiptarë trajtohen si yje të kinematografisë botërore, personazhet historikë janë me famë ndërkombëtare e me një të kaluar të lavdishme, ndërsa aktorë e këngëtarë të tjerë, sigurisht të rrallë e të famshëm, janë të projektuar drejt së ardhmes së ndritshme. Ngjarje të pabesueshme zhvillohen në një natyrë magjepsëse, të mahnitshme, të mrekullueshme, ku njerëz të pakrahasueshëm e të rrallë janë të paharrueshëm për jetë të jetëve...
Nga Gino Luka

Sot ndodh që të gjithë flasim dhe shkruajmë me hiperbola: mbi këtë figurë retorike bazohet një pjesë e madhe e gjuhës së televizorit dhe e rrjeteve sociale. Mund  të përdorim një hiperbolë vetëm nëse jemi të sinqertë: e ndryshojmë realitetin duke e zmadhuar, pra, jo për të mashtruar, por për t'i dhënë më shumë besueshmëri mesazhit tonë.

Çfarë është hiperbola?

Hiperbola është një fjalë me origjinë greke. Me anën e një hiperbole ne intensifikojmë një shprehje përtej kufijve të besueshmërisë, në kuptimin që zëvendësojmë një fjalë me një tjetër, duke e zmadhuar me tepri deri në diçka të pabesueshme ose duke e zvogëluar atë. Në thelb është e kundërta e eufemizmit.

Shpesh përdorim një hiperbolë për t’u dukur më simpatikë, për shaka, në anekdota ose për të inkurajuar bisedën në fazën fillestare, apo edhe si një formë ironie ose sarkazme.

Në shekullin e trembëdhjetë në poezinë Rosa fresca aulentissima, (Trëndafil i freskët me aromë shumë të mirë) poeti sicilian Cielo d’Alcamo tallet me këtë figurë letrare që përdorej gjerësisht në letërsinë e asaj kohe.

Më poshtë jepet një nga strofat e kësaj poezie komike:

«Se di meve trabàgliti, follia lo ti fa fare.
Lo mar potresti arompere, a venti asemenare,
l’abere d’esto secolo tutto quanto asembrare:
avere me non pòteri a esto monno;
avanti li cavelli m’aritonno».

«Në se vuan për shkakun tim, është çmenduria që të shtyn.
Mund të lërosh me parmendë detin, të mbjellësh në qiell,
të grumbullosh të gjitha pasuritë e kësaj bote:
nuk të dua e pranoj më mirë të pres flokët [të bëhem murgeshë] se sa të jem e jotja».

Abuzimi në përdorimin e hiperbolës përbën banalitet: dëgjuesi arrin të mos e përfillë më bisedën dhe përfundon duke mos besuar më asnjë nga gjërat që thuhen nga bashkëbiseduesi, siç ndodh në rastin e reklamave në TV ose në gazeta, ku hiperbola është një figurë qendrore (“Si të bëhemi miliarderë: 5 këshilla.”, “Si të fitojmë 10.000 Euro në muaj duke ndenjur në shtëpi”, etj.).

Sinqeriteti i atyre që i zmadhojnë gjërat

Mund  të përdorim një hiperbolë vetëm nëse jemi të sinqertë: e ndryshojmë realitetin duke e zmadhuar, pra, jo për të mashtruar, por për t'i dhënë më shumë besueshmëri mesazhit tonë. Nëpërmjet teprisë, ekzagjerimit, përpiqemi t'u japim besueshmëri fjalëve (Çmimet e ilaçeve kanë shkuar në qiell. - Mbytet me një pikë ujë, etj.). Dikush na thotë: "Ka nja njëqind vjet që nuk shihemi", dhe ndoshta më këtë ai do të thotë se e ka marrë malli shumë. Një prind i thotë fëmijës: "Ta kam thënë njëqind herë", një këshillë pra që ia ka dhënë shumë herë fëmijës.

Të gjithë përdorin hiperbola

Sot ndodh që të gjithë flasim dhe shkruajmë me hiperbola: mbi këtë figurë retorike bazohet një pjesë e madhe e gjuhës së televizorit dhe e rrjeteve sociale. Facebook-u është plot me artikuj që premtojnë se do të na e ndryshojnë mënyrën se si i shohim gjërat: na tregohen “Sekretet për t’u bërë miliarderë që një i pasur nuk ka për t’i treguar kurrë”. Kryesisht, ajo që ka ndryshuar duket se është raporti ndërmjet kësaj figure retorike dhe mirëbesimit: p.sh. nëpërmjet mesazheve në Facebook persona të ndryshëm shprehen në mënyrë të ekzagjeruar për dikë ose për fakte që nuk i njohin me një (mendje)lehtësi të habitshme. Ndoshta për faktin se mund të fshihen pas një pseudonimi/llagapi ose sepse janë të sigurt që nuk do ta takojnë kurrë personalisht personin që “sulmojmë pa frikë” e me fjalë të ekzagjeruara.

Hiperbola bëhet atëherë një figurë retorike e vënë në rrezik: një përdorim i pamatur e rrezikon sepse duke e normalizuar asgjëson efektet e saj. Nëse të gjithë e përdorin, pa kriter dhe keq, hiperbola e humbet efektin e saj, madje krijon efektin e kundërt dhe në fund vdes. “I madhi R. Arbana interpreton vargjet e të madhit Gj. Fishta”: kur të gjithë janë të mëdhenj nuk merret vesh se kush është më i madhi i të mëdhenjve...

Hiperbola në lajmet sportive

Sidomos gjuha e sportit vuan nga një formë e çuditshme hiperbolizimi: nga njëra anë përdoret në mënyrë të tepruar retorika, hiperbolat e mbiemrat në shkallën sipërore; nga ana tjetër, përdoren formula të shkurtra, të shpejta dhe koncize, tipike për rubrikat e futbollit.

Rezultati është një gjuhë mjaft e çuditshme, e cila mësohet shumë lehtë nga konsumatorët e këtij lloj informacioni, sidomos nga të rinjtë. Kështu ndodh që shpesh flitet duke përdorur të njëjtin stil retorik dhe hiperbolik, por të reduktuar në minimum (është i madh... fantastik... gjenial... gjigant... më i famshmi i botës... i jashtëzakonshëm... E pabesueshme...).

Më poshtë jepet një shembull i gjuhës së larmishme të një komentuesi sportiv, që duke përshkruar një lojtar futbolli shprehet kështu:

“Autori i golit është i jashtëzakonshmi N.N. i cili, me fitoren e arritur, hyri në legjendën e futbollit. Lojtari gjigant, ky supershënues mbinjerëzor luajti një ndeshje të jashtëzakonshme, madje fantastike. Superkampioni ynë po vazhdon të bluajë rekorde dhe po i shtrydh kundërshtarët duke ia bombarduar portën me golat e tij të pashmangshëm dhe vdekjeprurës. Kolosi i futbollit shkodran nuk humbet as edhe një rast, duke dërmuar pa mëshirë edhe ëndrrat për fitore të shumë skuadrave pretenduese... etj.

Hiperbola në artikujt e gazetave

Gjatë 50 vjetëve të diktaturës Shqipëria nuk ka pasur gazeta të lira, për shkak të censurës. Pas viteve 1990, kur gazetat u përpoqën të zgjerojnë shpërndarjen e tyre, duke futur elementë të huaj në identitetin dhe kulturën shqiptare, dhanë si rezultat produkte jo homogjene: gazeta-omnibus ku një gazetë është fotokopja e tjetrës  (informacion, kronika, intervista, biografi personazhesh, parashikime të motit, turizëm, receta kuzhine, debate mbi tema aktuale, këshilla seksi, etj., të gjitha së bashku) duke kaluar papritmas nga censura në kaos.

Metoda e gazetarisë popullore, sipërfaqësore dhe provokuese, që merret nga njëra anë me kronikën e zezë e nga ana tjetër me aktorë dhe sportistë, me personazhe që bien në sy e që ua kalojnë madje edhe politikanëve duket se nuk e përballon dot krizën e shitjeve. Në këtë mishmash zhanresh të molepsur që nuk i pëlqen as lexuesit të ngritur e as të tjerëve, hiperbola është protagoniste.
Protagonistët e politikës shqiptare trajtohen si yje të kinematografisë botërore, personazhet historikë janë me famë nd
ërkombëtare e me një të kaluar të lavdishme, ndërsa aktorë e këngëtarë të tjerë, sigurisht të rrallë e të famshëm, janë të projektuar drejt së ardhmes së ndritshme.

Në këtë gazetari bombastike përbërësit e domosdoshëm janë: “më i madhi, vigani, gjeniali, fantastiku, gjiganti, i jashtëzakonshmi, i madhërishmi, madhështori dhe sinonimet e tyre”. Ndërsa kur është nevoja, për të diskretituar dikë, nuk kursehen antonimet e fjalëve të mësipërme.

Ngjarje të pabesueshme zhvillohen në një natyrë magjepsëse, të mahnitshme, të mrekullueshme, ku njerëz të pakrahasueshëm e të rrallë janë të paharrueshëm për jetë të jetëve.

Por ndodh edhe që ngjarje të tmerrshme të zhvillohen në periferinë e degraduar të një qyteti të zymtë, ku njerëz të dëshpëruar e në prag të vetëvrasjes konsumojnë ditët e fundit të jetës së tyre pashpresë, të braktisur e të përbuzur nga një shoqëri cinike.

Përdorimi me kriter i hiperbolave

Hiperbola, sipas rregullave të retorikës, qëndron në një ndryshim të vullnetshëm të realitetit e nuk ka qëllim të mashtrojë lexuesin: duke i dhënë besueshmëri mesazhit nëpërmjet zmadhimit të një fjale transmeton me forcë më të madhe te lexuesi konceptin që dërguesi i mesazhit dëshiron të shprehë.

Sipas oratorit romak, mjeshtër i retorikës, Marco Fabio Quintiliano shprehja hiperbolike është e rremë kur shpreh diçka më tepër sesa ajo që kemi në mendje në mënyrë natyrale. Pra kur dikush shpreh diçka, ashtu siç e ndjen, nuk i zmadhon gjërat por e shpjegon me besnikëri mendimin e tij për atë çfarë ndien. Në teprinë e pasionit hiperbola më e çuditshme është shprehje e natyrës dhe e së vërtetës. Është edhe diçka e bukur, kur flitet për diçka që është e jashtëzakonshme, sepse jep mundësinë të shprehë më tepër, e diskutimi arrin përtej asaj që thuhet duke mos e zvogëluar efektin.

Herodoti, duke folur për luftën e spartanëve në Termopile, thotë: “Spartanët u mbrojtën në atë vend, derisa Barbarët i varrosën nën shigjetat e tyre”. Pra është duke thënë se turma e panumërt e barbarëve i sulmoi nga të gjitha anët, dhe sasia e shigjetave, që gjuajtën kundër një grushti spartanësh ishte e jashtëzakonshme (aq sa t’i mbulonte krejtësisht).

Një gjë është ekzagjerimi (kalimi i caqeve) e tjetër gjë është amplifikimi. Duke e ekzagjeruar një gjë, e paraqesim më shumë se nga ç’është ndërsa duke e amplifikuar e paraqesim në thelbin e në situatën në të cilën gjendet: e paraqesim më të madhe, në pamje të parë nga ç’është, por jo më shumë se sa është në të vërtetë. Amplifikimi duhet të bëhet nëpërmjet një veprimtarie artistike, krijuese, duke na bërë të njohim një send sipas integritetit dhe përsosurisë së tij. Është i papranueshëm përdorimi i fjalëve të shumta e të mëdha për të ekzagjeruar faktet, me qëllim që t’i jepet një gjëje të vogël një pamje e stërmadhe dhe anasjelltas.

 

Dita e Verës ka lindur në Elbasan. Edhe pse sot 14 marsi është festë zyrtare për të gjithë vendin, në Elbasan ajo merr përmasa të mëdha si askund tjetër. Njerëz të shumtë, me këngë e valle që mbushin qytetin, me vezë të bardha, të ziera e të palyera, ëmbëlsirat e famshme Ballakume e Revani që mbushin tregjet. Qytetin e vizitojnë këtë ditë qytetarë nga shumë qytete të vendit

Në Elbasan sidomos vajzat vënë në duar ose në qafë "Verore" që zgjidhet kur të shikohet dallëndyshja e parë. Veroret bëhen me fije ngjyrë të bardhë dhe të kuqe. Këto dy ngjyra simbolizojnë pastërtinë e shpirtit dhe shëndetin. Pasi zgjidhet mendohet një dëshirë dhe më pas peri hidhet në një ferrë ose trëndafil, apo vendoset në degën e një peme me shpresën që një dallëndyshe të vijë ta marrë për të ndërtuar folenë e saj dhe kështu të realizojë dëshirën e menduar.   

Por ndryshe është të festosh e ndryshe të ndiesh një festë. Elbasani, ndryshe nga pjesa tjetër e Shqipërisë, është vendi ku Dita e Verës ndihet dhe përjetohet në kuptimin më të plotë të fjalës.

Përgatitjet për ballakumet dhe revaninë nisnin javë përpara festës. Në fillim do zgjidhej e blihej mielli misri e do sitej mirë sa më hollë. Kur sheqeri ishte me kokrra të mëdha do të shtypej tek havani që të bëhej i imët. Tek fshatarët e Qarrishtës, Sopotit, Polisit, Shushicës e tj. do blihej tëlyni (gjalpi), sidomos prej qumështit të dhive, që kur të vihej në zjarr mbushte me aromën dehëse zonën përreth dhe njerëzit që kalonin aty do kuptonin se në familjen pranë po bënin Ballakumet dhe ëmbëlsirën tjetër “shumë nazike” (ka dhe shumë naze) e me shumë vlera për këte ditë të shënuar e quajtur Revanì. Me thënë të vërtetën e para ambëlsinë e ditës së verës ka qenë Revania, e cila është shumë delikate: ajo nuk të fal, nëse gabove tek përbërësit, masat, rrahje e tyre e deri tek pjekja në oxhak me saç, që t’i shkojë nxehtësia njëlloj nga të gjitha anët dhe “të mos e shohë syu i  keq”, pasi prishet e bëhet “tuç”. E kundërta ndodh kur ajo pas pjekjes fryhet e rritet… Në këte rast thuhet se u mbrojt nga syri i keq dhe do të ketë mbarësi. Prandaj dhe duke qenë kaq “nazike”, apo delikate, nuk para bëhet nga kushdo, por vetëm nga gratë e kujdesshme, apo nga specialiste. Këto gra me eksperiencë i mbajnë pranë vajzat e nuset e tyre që të mësojnë t’i përgatisin e t’u bëhen të mira, pasi në Elbasan nuk mund të quheshe grua nikoqire pa ditur të bëje Revaninë e Ballakumet. Ballakumet e Revania e Elbasanit kanë mbrenda shumë, shumë dashuri. Sikurse vetë Dita e Verës në Elbasan është një ditë e vërtetë dashurie. Dashuri për familjen, për njeriun, për natyrën, për vetë jetën. Le të përpiqemi që t’i afrohemi Elbasanit në dashurinë që jep ai në Ditën e Verës. Atë ditë familja e djalit të fejuar do të dërgonte tek nusja tepsinë e madhe me bohçen plot me dhurata të ndryshme, ku spikasin dhe ato që quheshin “Ballakume nusje”, më të mëdha, që jo rrallë bëheshin tek specialistet që të ishin me të vërtetë të mira.                          

Thuhet se Zana e Çermenikës (Diana Candaviensis) nga anët tona ka pasur një faltore të dëgjuar. Perendesha Zana ishte hyjnesha e pyjeve, gjuetisë dhe e gjithë natyrës. Ajo nuk adhurohej veç në Iliri, por dhe në të gjitha brigjet mesdhetare. Dëshmi për këte janë statujat e saj të gjetura në Apolloni dhe në brigjet e Azisë së vogël dhe Afrikës veriore.

Qysh në mbrëmjen e 13 marsit, Nata e Verës, e zonja e shtëpisë në pjata të veçanta ndante hiset ( racione ) e secilit që do kishte në piknikun e nesërm, pa harruar pilafin me mish gjeldeti. Djemt e vajzat mund të organizoheshin me shokët, ose shoqet, qofshin këto kushërinjt e tyre, ose të shkollës. Vajzat e bukura e plot shëndet vishnin fustane të reja prej basmaje, më shumë të bardhë e me lule, me mëngë të shkurtra e ngjanin si flutra të bukura në mes të atyre grumbujve njerëzish të moshave të ndryshme. Disa grupe këndonin, ose kërcenin, atje më tutje vajzat luanin luftash, ose me arra, djemtë grumbulloheshin për të parë, ose luajtur Turra - Kalarthi, Kala - Dibrançe, kirikizash etj.  Bie në sy gazi tek ata që shihnin, ose luanin lojën popullore Bizzzz! Kështu Gazi e Hareja shpërthen kudo.

Dita e Verës në Elbasan ka në brendësi edhe shenjtërinë e saj, shprehet gazetari i talentuar elbasanas Hyqmet Zane, ka në thellësi të saj edhe legjendën, ashtu siç ka edhe ritin, bukurinë, popullaritetin dhe paganizmin e një dite që është dhe duhet të mbetet e Elbasanit. Se nuk ke se ku të gjesh manushaqet,  karakaftet e bukura dhe jaseminët, apo zymbylin taberì të Ditës së Verës, veçse në Elbasan. Se nuk ke ku t’i gjesh kumuritë, veçse në Elbasan, se nuk mund t’i gjesh dot ballakumet si tonat, veçse në Elbasan, se nuk mund t’i gjesh ato kangët e Ditës së Verës, veçse në Elbasan, se nuk mund të gjesh në asnjë vend të Shqipërisë bukurinë e festës, veshjet karakteristike, të pamet, siç të thonë plakat që u buzëqesh fytyra kur vjen kjo ditë e shenjtë. Në Elbasan tek fushë – Krasta e deri në majë të saj, tek Rrapi i Vojvodës,  Rrapi i Mansit, Kroi i Kalit, Burimi i Ali Xhinsit, Burimi i Bangës dhe Bysheku, Ullini i qefit, ullishta buzë rrugës për në Gracen, sheshi, pranë rrugës për në fshatin Letan,  prisnin këte ditë familje të mëdha, grupe familjesh, apo miq të organizuar për të festuar bashkë zinin vendet, shtronin qylymat e batanijet, hapnin trasjet me ushqimet për secilin, nxirrnin kush violinën, tjetri mandolinën, gërnetën, gajden e daullen, fizarmonikën, ose fyellin dhe dajret fillonin dhe kënga përhapej qosh më qosh. Fillonte kënga dhe vallet dhe ndizej festa në ajër të hapur, tek ato pika turistike, që Elbasani i ka me shumicë, që kanë frymëzuar këngëtarët e poetët të shkruajnë e këndojnë si usta Isuf Myzyri, Leksi i Vinit, Mustafa Bodini etj. Në mbrëmjen dhe  Ditën e Verës këndohen me pasion të veçantë këngët e mjeshtrit të muzikës popullore qytetare Isuf Myzyrit. Këngë si “Moj dashnore t’gjykoftë perëndia”, "Një lulishte me trëndafila", "Ç'u dëshiruesh me tëpa ty", "Ma mirë n'pyll se  n'qytet”, "Si bilbili në pranverë" këndohen jo vetëm nga elbasanasit, por në mbarë trojet shqiptare. Kanga “Dola tek Porta e Kalasë” deklarton se “s’ vyshket lulja Elbasanit, s’mehet sofra e bujarisë“. Ishte e pamundur, sidomos në kthim, të mos ndeshje me grupin e Usta Isufit: Ishte Isuf Myzyri që në vitin 1905 themeloi orkestrinën popullore të Elbasanit e cila fillimisht këndonte dhe përhapte folklorin e zonës dhe traditën shqiptare e më vonë ishte i pranishëm në festa të rëndësishme të Elbasanit. Usta Isufi grumbulloi në orkestrën e tij instrumentistët më në zë të kohës si Thoma Priftin në klarinetë, Musa Bebetin në mandolinë, Simon Velën me cyrle, Mahmud Ashikun dhe Mehmet Balashin me lahutë, Arif Çermën me dajre etj. Vetë Usta Isufi ishte “violina e parë” dhe drejtues i orkestrinës.

E gjithë Shqipëria, nga Kosova, Maqedonia, Mali i Zi, Çamëria, por edhe nga vende të ndryshme    e veçanta e kësaj dite që sjellin dhe nënkuptojnë mbarësi, janë fëmijët që çojnë “kamën” në derën e shtëpisë së kushërinjëve,  mikut, komshiut që në mëngjezin e datës 14 dhe këtë e dinë dhe e bëjnë mirë vetëm elbasanasit.

“Të bàsh Kamë” ka një kuptim të madh, që mban mbrenda dashurinë e respektin për njerëzit e dashur, sidomos për ato më të afërmit. Kamë do të thotë këmbë, prandaj kërkohej qysh në mëngjes herët të futej  në shtëpinë tënde djali i vogël, i mbarë, me nanë e babë, të sillte nga të afërmit hisen e Ditës së Verës e bashkë me atë Mbarësi, Lumturi e Fatmirësi. Planet e organizimi bëhej qysh më parë, veç ndonjë rasti që vinte i papritur. Mbaj mend një grua të nderuar të lagjes sonë që porosiste nënën time që të më çonte herët tek momë Deja, që i pari person që do i hynte në shtëpi ate ditë duhej të ishte një djalë nga familje e mirë, me nënë e me babë gjallë, pasi kështu do sillte më shumë mbarësi e të mira. Qysh herët në mëngjes e zonja e shtëpisë përgatiste pjatat e mëdha ku futeshin një thelë revanie, një ballakume, vezë të ziera, pala fiku, arra, fruta të ruajtura dhe të thata etj, sipas dëshirës e mendimit të zonjës së shtëpisë. Pjata shtrihej mbi një shami të bukur të bardhë, që përdoreshin vetëm në ditë si kjo,  cepat e së cilës lidheshin dhe fëmija shkonte e dërgonte tek njeriu i dashur, i përcaktuar më parë. Marrësi zbraste pjatën dhe aty fuste ato të vetat  dhe kështu ndrronin me njëri- tjetrin e shijonin këto gjëra të shijshme, duke kujtuar lidhjen e bukur gjinore, të krushqive, ose miqësore. Pastaj shkonin tek të tjerët me radhë. I zgjuar shumë herët më duhej të shkoja tek momë Deja, në jug të Elbasanit,  gjyshe Shega, tek Ura e Zaranikës në perëndim të qytetit, tezja e vogël, në mezin e qytetit  e tezja e madhe tek lagja e Kallamave, në veri të Elbasanit. I kënaqur nga kryerja e detyrës së ngarkuar kthehesha në shtëpi e përgatitesha për të festuar dhe unë me të mijtë. Festimet e Ditës së Verës në qytetin Elbasanit fillonin që në mbrëmjen e datës 13, e quajtur Nata e Verës. Shumë familje kanë miq të ftuar e të paftuar nga të gjitha anët e trevat shqiptare, që vijnë të festojnë bashkë më vëllezërit elbasanas këte feste, që qendron si xhevahir në ballin e Elbasanit dhe të elbasanasve.

Imagjinoni Elbasanin të boshatisur dhe në buzëmbramje tufa – tufa njerëzit fillojnë të zbresin e të marrin drejtimin nga qyteti drejt shtëpive të tyre. Duket këtu një shenjë emancipimi i elbasanasve: vajzat e reja e sidomos ato që atëherë ishin  “ të mbuluara “, që përgatiteshin e bënin pajën për martesë, zbuloheshin pak që të  binin në sy të atyre që donin të zgjidhnin nuse për veten, për vëllain, djalin, nipin etj. vëzhgonin disa vajza e bënin planet për të pyetur se e kujt ishte e kush do shkonte ta kërkonte. E me të vërtetë pas kësaj feste bëheshin shumë fejesa. Ja dhe një vlerë tjetër e Ditës së Verës si një mbarësi për djem e vajza të reja, për të krijuar çifte të rinj. 

Pas drekës, elbasanasit dalin për vizita tek të afërmit.    

Kështu mbyllej  festimi i Ditës Verës, si një festë që sjell vetëm gëzim, harmoni dhe lumturi në familjet tona. Dhe para ndarjes para Portës së Kalasë bëheshin urimet e fundit: – Na gjettë mot shëndoshë!  Na gjettë shëndoshë dhe gjithë mbarësi! Paçi një vit të mbarë!

Le të urojmë, sërish me gjuhën e Konicës: “Gëzim të kulluar pastë në shtëpinë e çdo shqiptari! Festohet masivisht nga të gjithë shqiptarët pa dallim moshe, besimi fetar dhe krahinor, brënda kufinjëve shtetëror, në Kosovë, Shqiptarët e Maqedonisë e Malit të zi, arvanitasit e çamët,  arbreshët në Itali, që edhe larg tokës nënë ruajtën gjuhën, fenë, veshjet, festat, këngët, zakonet etj.   Kjo tregon se shqiptarët edhe në festa janë të bashkuar, si një trung i vetëm duke treguar se janë një komb i vetëm dhe që kanë vetëm një identitet, atë shqiptar, i cili rrjedh nga qytetërimi antik Ilir, ndër më të vjetërit jo vetëm në Ballkan por edhe në Evropë. Dita e Verës e vërteton këtë lidhje, sepse vetë " Dita e Verës" është shumë e lashtë për nga koha e festimit dhe mënyra si festohet. Është festë që rrjedh nga lashtësia dhe që është ruajtur me shumë fanatizëm deri në ditët tona. Shumë nga njerëzit e mij, që ndodhen në Amerikë, Kanada, Angli, Francë, Gjermani, Itali i bëjnë atje ballakumet, prandaj për ata të tjerët që kanë dëshirë t’i provojnë mund t’i përgatisin vetë. Nëse doni edhe ju t’i bëni vetë në shtëpinë tuaj, kudo ku jeni, më poshtë po paraqis një nga recetat që përdoren më shpesh:

Ballakumet e Ditës së verës - Recetë Elbasani

Mblodhi e Përgatiti Sytki Çerekja

"Ç’është Dita e Verës? Është dita në të cilën stërgjyshit tanë, kur s’kish lindur edhe krishtërimi, kremtonin bashkë me romakët dhe me grekët e vjetër, perënditë e lulevet, të shelgjevet. Kur shkrin dimri, kur qaset vera buzëqeshur, e hollë dhe e gjatë si në pikturë të Boticelit, zemra e njeriut shkarkohet nga një barrë, shijon një qetësi, një lumtëri të ëmbël. Në këtë gëzim, stërgjyshërit tanë ndienin një detyrë t’u falen perëndivet që sjellin këto mirësira. Dhe ashtu leu festa hiroshe që e quajnë Dita e Verës. Në pakë ditë në Shqipëri, besnikët e fundmë të paganizmit, besnikët pa dashur dhe pa ditur, do të rrethojnë me verore degët e thanave, të dëllinjavet, të dafinavet, të gjitha shelgjevet të nderuara. Do të këputin degë të gjelbëra dhe do t’i vënë përmbi kryet e shtëpivet. Të mos i lëmë të humbasin këto festa të vjetra të racës sonë. Nuk i bëjnë dëm njeriut. Sjellin një gëzim të kulluar në shtëpi. Një vend ku jeta e të vegjëlvet është aq e trishtuar, djelmuria dhe vajzat kanë një rasë të rrallë për të dëfryer. Për të mëdhenjtë, Dita e Verës ka një shije poetike të hollë e të rrallë “. Kështu shkruante me atë stilin e vet elegant, gati 100 vjet më parë, Faik Konica.

At Berdardin Palaj për kremtimin e "Ditës së Verës" nga malësorët katolikë të veriut, shkruante dy dekada pas Faik Konicës:
"Këto ditët e veravet bijnë gjithmonë ndër ditet e para të Marsit. Mbas darkë, të gjithë pjestarët e shtëpis bashkohen rreth zjarmit. I zoti i shtëpis merr një pe të zi leshi, e lidhë për vergue nji nyje e thotë këto fjalë: Lidhe Zot nata e mojt e dita e verave! Unë pak e Zoti shum! Po lidhim shtrigat. Kështu përsërit këtë veprim për secilin shpirt damtues, sëmundje, krymba e kundra qi don me lidhë.
Kur Dielli ulet dal nga dal nga orizonti duke u zëvendësuar nga hëna, të rinjtë afrohen rreth mullarëve të dëllinjave, dhe presin momentin që ti vënë zjarrin. Sapo zjarri ndizet, djemtë gjuajnë me bahe ( hobè, apo sabè, që është mjet i trashëguar brez pas brezi dhe që bëhet në mënyrë artizanale, e cila hedh prej një distance relativisht të largët gurë që kanë përmasa mesatare Shënimi im S. Ç. ).Gjuajnë për të larguar dhe vrarë të keqen, në mënyrë që pranvera të jetë më reshje të bollshme, për siguruar të korra të mira me shumë " bereqet ", nga të cilat do të krijohen rezerva të bollshme për të kaluar periudhën e gjatë të dimrit. Kurse, vajzat këndojnë rapsodi të trazhguara dhe të transmetuara brez pas brezi që i kushtohen " Ditës së Verës" Ky ritual vazhdon deri me datë "14 Mars". Më "14 Mars " në mëngjez vendoset një garë e pashpallur kush zgjohet më shpejt në mëngjes. Sipas traditës ai që zgjohet më vonë do ti shkojë i gjithë viti në të shumtën e kohës në gjumë, familjet që zgjohen më vonë zakonisht kanë edhe një ndëshkim simbolik, ju mbyllet nga jashtë dera e shtëpisë.
Pasi zgjohen, të rinjtë dalin për të mbledhur lule si kukreka, lulethane, shelgje etj, të cilat i vënë mbi portën hyrëse si dhe brenda shtëpisë. Kurse vajzat ziejnë vezët, dhe i ngjyrosin me mozaikun e ngjyrave. Të rinjt përplasin me njëri tjetrin vezët e tyre, kush do e ketë më të fortë dhe ai që fiton ia merr vezën e thyer shokut të tijdhe loja vazhdon...”

Vitet e fundit "Dita e Verës" është bërë me të vërtetë një festë mbarëkombëtare, ajo festohet masivisht nga të gjithë shqiptarët pa dallim moshe, besimi fetar dhe krahinor. Kjo tregon se shqiptarët në festa janë të bashkuar, si një trung i vetëm duke treguar se janë një komb i vetëm dhe që kanë vetëm identitet shqiptar, i cili rrjedh nga qytetërimi antik Ilir, ndër më të vjetërit jo vetëm në Ballkan por edhe në Evropë. Dita e Verës e vërteton këtë lidhje, sepse vetë "Dita e Verës" është shumë e lashtë për nga koha e kremtimit dhe mënyra se si kremtohet. Është festë pagane, jo fetare, që rrjedh nga lashtësia, atëherë kur njerëzit besonin tek Dielli, Hana, tek Planetët etj. dhe atyre i faleshin e i luteshin, që të sillnin shiun për të mbjellat, diellin që të piqeshin gruri, misri frutat e tj.

Sot në çdo qytet bëhen manifestime të përgatitura nga shkollat, komunat, bashkitë, organizohen grupe – grupe dhe festojnë në qendrat e qyteteve. Mblidhen në lokale dhe vënde piktoreske jasht qytetit e festojnë së bashku. Parakalojnë nxënësit e shkollave, me maska e pa maska, grupe valltarësh që kërcejnë, këndojnë e brohorasin etj. Organizohen panaire, ku prodhuesit ekspozojnë prodhimet e tyre dhe njohin njëri –  tjetrin e lidhin marrveshje për shitje e blerje mallrash të ndryshme.

Në qytetin e Shkodrës që në orët e para të mëngjesit atmosfera e ditës së verës ka nisur të ndjehet nga daljet e qytetarëve të cilët kanë zgjedhur mjediset e hapura për të kaluar pak orë në rrezet e ngrohta të diellit, pas një stinë të ftohtë, të stërzgjatur e me reshje. Kjo festë mbetet e veçantë për vetë formën e saj të festimit.

Veshjet popullore, janë pa dyshim një nga manifestimet më të fuqishme të kulturës tradicionale dhe asaj kombëtare. Zadrima e Lezhës është një zonë ku kjo pasuri etnografike përcillet nga brezi ne brez, për ruajtjen e traditës.

Edhe në Durrës qytetarët mbushin shëtitoren “Taulantia” dhe lokalet e restorantet e plazhit deri në Golem. Rruga e plazhit, ka një trafik më të rënduar se në ditë të zakonshme. Xhirot fillojnë që në orët e para të mëngjesit, pasi koha e ngrohtë dhe dielli pranveror duket sikur i fton njerëzit të bënin më së pari një shëtitje buzë detit. Dimri i gjatë i mbylli për shumë kohë mbrenda njerëzit, prandaj ditët me kohë të mirë shfrytëzohen tashmë në maksimum. Në të njëjtën kohë, mimozat, lulet e para që lajmërojnë ardhjen e stinës së pranverës, i sheh kudo, pasi shumë shitës ambulantë e shohin si mënyrë fitimi tregtimin e tyre.  Ballakumet e famshme të Elbasanit tregtohen si nga shitësit ambulantë, ashtu dhe në mjaft dyqane ëmbëlsirash të qytetit. Prania e tyre, është ndoshta e vetmja shenjë që të kujton se dhe në Durrës po festohe dita e verës.

Festimet e kësaj ditë në Dibër fillojnë disa ditë përpara, kur djemtë e rinj shkojnë në mal dhe presin dëllinja, të cilat i sjellin në fshat, për të formuar disa grumbuj me dëllinja vendosen në pika më të larta të fshatit, në mënyrë që zjarri të jetë sa më i lartë, më i dukshëm, duke u bërë që t’ia kalojnë fshatrave të tjerë për rreth. Kur Dielli ulet dal nga dalë në horizont, në buzëmbrëmje,të rinjtë afrohen rreth mullarëve të dëllinjave, dhe presin momentin që ti vënë zjarrin. Sapo zjarri ndizet, djemtë gjuajnë me hobè, ose sabè për të larguar dhe vrarë të keqen, gjë që do të sjellë pranverën me shira të bollshëm, dhe kështu të korrat do të jenë të mbara e plot "bereqet", nga të cilat do të krijohen rezerva të bollshme për periudhën që pason. Këto zakonisht  zhvillohen në një livadh, ose në qëndër të fshatit, ku veç këtyre riteve bëhen edhe plot lodra si: "Kala Dibrane", mundje mes djemve të rinj e etj, ndërsa nënat përgatisin drekën, ku një vend të veçantë zë flija ( gatim kryesisht i zonës së Dibrës dhe atyre më në veri të vendit ). Në këte ditë njerëzit dalin dhe festojnë fushave të bukura me lule dhe gjelbërim.Pas drekës ata dalin për vizita tek të afërmit. Festimi i Ditës së Verës përfundon si një festë që sjell vetëm gëzim, harmoni dhe lumturi në familjet tona.

Në fshatin Nartë, rrethi Vlorë, çdo vit, si një shenjë mirëseardhjeje të ditëve verore, organizohen karnavalet, që zgjasin pa pushim dhe nën veshjet e tyre tradicionale, një festë kjo që bashkon banorët e kësaj zone. Këndojnë dhe kërcejnë në të gjithë fshatin. Tipike janë maskat e shumta të përdorura, të cilat përfshijnë  figura të njohura popullore e deri tek kafshët apo personazhe të njohur. Nën maskat e kostumeve të ritualit, ku dallohet veshja popullore, veshja tradicionale e Nartës, kostumet e grave, apo dhe figurave të kafshëve, të rinjtë kërcejnë të shoqëruar nga sazet. Protagonistë kryesisht janë me shumicë të rinjtë e fshatit. Përveç veshjeve në këto karnavale janë karakteristike vezët e kuqe, të cilat shpërndahen nëpër familje të ndryshme duke i shkëmbyer mes tyre. Traditë gjithashtu është edhe bërja kurban e mishit të qingjit.

Zgjimi i një fëmije në fshatrat e Tropojës në Ditën e Verës bëhet në një mënyrë shumë të vaçantë: Nënat që si zakonisht zgjohen herët për të kryer punët e shtëpisë mbledhin lule, gjethe dhe fije bari. Këto pastaj i hedhin me kujdes mbi fytyrat e fëmijëve dhe mbi jastëk kur ata ende flenë. Dhe zgjimi bëhet duke i spërkatur me ca pikla uji mbi fytyrë. Në skajin verior të Shqipërisë, fëmijët gjatë gjithë ditës këpusin dëllinja dhe i bashkojnë ato në një vend e i mbledhin në formën e mullarit. Atje 22 marsi simbolizon ditën e verës. Dëllinjave u vihet flaka në mbrëmje dhe fëmijët bërtasin, këndojnë dhe hedhin valle rreth flakëve të larta.

Në fshatin Luzhë në Tropojë grumbullohen turma njerëzish, disa dhe supersticiozë, që  kërkojnë ndihmë dhe mbarësi nga varre dhe gurë të kthyer tashmë në idhuj, të cilëve i falen e i luten. Të mëdhenj dhe të vegjël udhëtojnë me kilometra të tëra në terrene malore për tu sjellur përqark rreth një guri varri.

Fëmijët në Skrapar në ditën e verës shkojnë derë më derë duke kënduar këngën e ditës së verës, ndërsa ju jepen si dhurata vezë të ngjyrosura te cilat i thyejnë në kokë, duke u mburrur se kush e ka kokën më të fortë. Gatimi tipik i Skraparit për këtë festë, përvec një tipi ballakumesh është edhe lakrorë me hithra, që e quajnë anak. Ashtu si edhe në Tropojë dëllinjave u vihet flaka në mbrëmje, për të bërë sa më shumë tym dhe me tymin t'i jepet lamtumira të vjetrës dhe të këqijave, ndërsa fëmijët e të rinjtë këndojnë dhe hedhin valle rreth zjarrit bubulak.

Në Lushnje bashkë me vezët zihet edhe misri e gruri, se sa misër zihet e dinë gratë lushnjare që duhet tu japin fëmijëve që vijnë duke kënduar dhe duke përplasur dy gurë me njëri - tjetrin. Ata kërkojnë misër ose vezë të ziera. Megjithate në Lushnje dita e verës nuk festohet gjithmonë në 14 mars, por festohet  dhe më 1 mars.

Qyteti piktoresk i Pogradecit e feston këtë ditë më vezë të ziera të lyera në të kuqe. Fëmijët ndezin zjarre dhe vejnë në duar " veroret ". Elementët e përbashkët nga veriu në jug i japin kësaj dite një unitet që tregon për karakterin pagan shqiptar. Ilirët, të cilët mendohet të jenë paraardhësit e shqiptarëve kanë qenë popull pagan që kanë adhuruar dhe besuar shumë " hyjni ".

Banorët e qytetit të Peqinit kanë festuar në mbrëmje Natën e Verës, kanë organizuar veprimtari të shumta për këtë festë e cila në këtë zonë dhe në gjithë rajonin e Shkumbinit ka një traditë mjaft të hershme. Me këtë rast në sheshin qendror të qytetit të Peqinit mbrëmjen e 13 marsit festojnë së bashku.

Festa e Ditës së Verës, e cila simbolizon ndryshimin mes stinëve, asaj të dimrit të acartë dhe pranverës së luleve,  nis që në mëngjes herët edhe në Berat.

Në këtë festë pagane dhe tradicionale për qytetin e Beratit, mijëra banorë të qytetit kanë festuar në sheshin qendror edhe karnavalet e organizuara në këtë ditë. Karnavalet në këtë qytet tashmë janë bërë të zakonshme. Festa fillon që herët në mëngjes me grupet e fëmijëve të lagjeve dhe të shkollave të këtij qyteti. Grupe të fëmijëve, të veshur si në ditën e karnavaleve, duke improvizuar djallin shfaqen me maska të ndryshme në simbol të festës të Ditës së Verës.

Grupe të ndryshme fëmijësh të kopshteve, shkollave me maskat e tyre përshkojnë të gjitha rrugët që të çojnë në sheshin qendror të qytetit, duke kryer xhestet e humorit. Një makinë shfaqet me portretin e djallit në karrocerinë e saj dhe para saj udhëton një pajton me një nuse që simbolizon ditën e festës.

Festën e luleve, banorët e festojnë edhe në lokalet dhe në kodrat e qytetit si dhe në pikat turistike të tij. Ndërsa në këtë ditë bëhen edhe vizita në familje të njëri - tjetrit.

Festa pagane e pranverës, e quajtur Dita e Verës, troket më 14 mars edhe në Shkup. Kalimi nga një stinë në tjetrën mbetet një prej festave që shqiptarët vazhdojnë ta kremtojnë në formë dhe përmasa të ndryshme. Diku më pak e diku më shumë tradita vazhdon.

Kosovë Dita e Verës është festuar, në krahinën e Opojës me 19 fshatra shqiptare, mbi 1000 metra lartësi mbi nivelin e detit, në komunën e Sharrit, po ashtu edhe në lokalitete të tjera të Prizrenit, në jug të Kosovës, sipas një tradite të lashtë, e ngjashme si Dita e Verës në Elbasan. Pjesë e festimeve janë daljet e të rinjve e të rejave në sheshe fshatrash, në bjeshkë, mbledhja e luleve të para, vallëzimi e kënga, ndezja e zjarreve dhe gatimet speciale  të ndryshmeme miell misri e gruri.

Në këto anë me blegtori të zhvilluar, ndër shumë ushqimet që shtrohen në sofër janë mishi i qengjit dhe flija. Kjo festë bëhet me besimin se Dita e Verës sjell fat, shëndet, mbarësi, përtëritje e dashuri njerëzore dhe ritet ndërlidhen me zgjimin e bimësisë, gjallimin dhe kalimin nga dimri në pranverë.

Më shumë në fshatra dhe disa qytete. Gostivari, Kërçova, Karshiaka e të tjera janë disa prej zonave në të cilat më së shumti kremtohet kjo ditë. Piknikët familjare nëpër parqe dhe pika të tjera turistike janë një prej aktiviteteve më popullorë. Në Shkup vend shumë i preferuar është Kalaja.

Menyja e shumëllojshme e festës ka gatesën tradicionale për këto zona, specialitete prej brumi i pjekur në saç, që i thonë dhe flia, si edhe disa lloje të ndryshme ëmbëlsirash.

Tipike për këtë ditë janë edhe frekuentimet e "vendeve të mira", sidomos i shpellave të njohura për efektet shëruese dhe fatsjellëse. Etnologët tregojnë se për këtë festë vizitohen shpella të ndryshme si Shpella e Vërtekicës, apo edhe ajo e Ujit të kuq. Besohet se larja me ujin e saj, sidomos në Ditën e Verës, sjell pjellorinë dhe fatin e mirë për gratë dhe shëndet për fëmijët. Ritet e saj lidhen me ringjalljen pranverore të natyrës.

Arbëreshët janë shqiptarët, që pas vdekjes së heroit tonë kombëtar Skënderbeut, shkuan në Itali, tek miku i Gjergjit tonë Alfonsi e Ferdinandi i Napolit dhe u vendosën përgjithmonë atje. Ata ishin kryesisht princat me familjet e tyre dhe njerëzit e zgjedhur prej tyre bashkë me ata që mund të paguanin udhëtimin për në Itali. Shumica e tyre, si njerëzit më të ditur, i ruajtën gjuhën, veshjet,  fenë, ritet e zakonet dhe pa harruar kurrë i praktikonin ata atje ku ishin, pa i shqetësuar kurrkush. Dita e Verës festohet më 14 Mars bimësia zgjohet nga gjumi dimëror. Në këte ditë bimësia nga ngrohja e motit fillon të thithë lëngjet nga toka dhe kështu të rritet. Ndonëse kjo datë vazhdon të festohet madhërishëm në qytetin e bukur të Elbasanit, ajo i perket dhe të gjithë arbëreshëve dhe shqiptarëve që banojnë jasht kufijve shtetërorë.

Më 13 Mars edhe arbreshët marrin një plis dheje të vogël me bar të njomë që në mëngjezin e datës 14 Mars të jetë në shtëpinë e secilit. Ballakumet e Revanitë gatuhen një ose dy ditë para datës 14 Mars, me qëllim që në mëngjezin e ditës së verës të jenë gati në shtëpi. 

14 marsi shënon ditën e verës një feste popullore e cila në vendin tonë çdo vit po merr formësimin e saj. Kjo ditë simbolizon largimin e ftohtit të madh dhe  i hap rrugën një stine të re, më e pëlqyeshmja për të gjithë, stinës së pranverës.

Është një festë pagane e kremtuar nga shqiptarët qysh në antikitet, pra para lindjes së krishtërimit. Nga pikëpamja gjeografike, ajo festohej nga mbarë shqiptarët, në qytet e në fshat, në fushë e në malësi, në atdhe apo edhe në mërgim. Fakti që kremtimi i Ditës së Verës është bërë edhe nga arbëreshët është dëshmi e përhapjes së saj të hershme ndër shqiptarët. Sot në të gjitha vendet e botës, ku ka shumë emigrantë, larguar kohët e fundit nga Shqiperia, festohet kjo ditë e bekuar dhe shijohen dhe atje Revanitë e Ballakumet e Elbasanit.

Ditën e Verës synonin për të festuar në majat më të larta të maleve, në majën e Tomorrit, të Çikës, të Gramozit, të Korabit, të Dejës, Krujës, Dajtit, Gjallicës, të Majës së Hekurave etj.

Verojka, ose verore, është një gjalm i përgatitur me fije të kuqe e të bardha që ua lidhnin fëmijëve në duar apo në qafë në Ditën e Verës. Por, siç shkruan Konica, me verore rrethoheshin edhe degët e thanave, dëllinjave, dafinave apo shelgjeve të nderura.

Korça së bashku me Kolonjën janë zona që përdorin të dy kalendarët per festimin e ditës së Verës. Në këto zona festohet më 1 mars, por edhe më 14 mars. Veçanërisht në datën 14 mars në këto zona zakonisht hapet vërtet moti dhe mbrëmjen para se të bjerë dielli i ditës së 14 marsit të vegjlit dhe të rinjtë dalin nëpër lagjet e qytetit dhe ndezin zjarre. Tradicionalisht fëmijët nëpër lagje bëjnë gara kush e kush të mbledhë e të sjellë më shumë shkarpa e të bëjë zjarrin më të madh. Kështu bëjnë dhe djemtë e fshatrave Kolanec etj. mbi qytetin e Maliqit. Mësuesja Natasha nga Kolaneci tregon se atë ditë nënat, apo dhe gjyshet na vinin tek duart veroret, që pastaj dhe ne duhej ti hidhnim tek ndonjë gëmushë. Ato ditë të bukura pranvere në një koritë prej druri me ujë të ngrohtë hidhnin lule të mbledhura nëpër lëndina dhe aty na fusnin të laheshim. Bëhej garë se kush nga vajzat do vinte në kokë kurorën më të bukur, të bërë prej luleve të mbledhura me kujdes nëpë fusha. Pastaj për mbarësi të gjithë përpiqen të kapërcejnë zjarrin e madh që ishte ndezur në një vend të zgjedhur, si simbol i kapërcimit me sukses të të ftohtit të dimrit dhe rigjallërimit dhe ndezjes së gjakut që sjell Vera. Nënat dhe gjyshet nëpër shtëpira bëjnë kuleçë me kripë ose të ëmbël duke nënkuptuar jetën, gjallimin dhe bollëkun. Në datën 14 fëmijët, dhe jo vetem ata, dalin me vezë të ngjyera nëpër duar dhe me verore. Më 1 mars, në fshatrat dhe qytetet krahinës së Korçës, fëmijëve dhe beqarëve djem e vajza u jepej një si rreth dore a varëse, e bërë me fill të tjerrur të kuq e të bardhë ( verore ), term që ndoshta ka lidhje me emrin e stinës “ verë “. Në fund të ditës, vajzat i linin ato në degë të pemëve ose në shkurre. Në qoftë se zogjtë i merrnin ato verore për të bërë fole, atëherë mendohej se vajza do të martohej mbrënda vitit.

Amvisat korçare, por edhe ato të ardhura nga fshatrat Polenë, Dardhë dhe Boboshticë, mes zjarreve, shkarpave dhe tavolinave të improvizuara, gatuajnë në park mes gjelbërimit dhe freskisë lakrorë me dy petë, duke i pjekur më pas në saç. Ndërkaq qindra qytetarë dhe turistë kanë shijuar këtë festë deri në detaj, jo vetëm duke shijuar lakrorin e famshëm korçar. “Ne e kemi traditë gatimin e lakrorit me dy petë, njihet gjithandej lakrori ynë i pjekur në saç, – tregojnë amvisat korçare, – është traditë e jona që e përcjellim brez pas brezi. Lakrori me dy petë, i pjekur në saç, ekspozon traditën e hershme të qytetit të Korçës dhe rrethinave të tij si Boboshtica, Dardha etj. Festa më e veçantë e organizuar në këtë qytet vazhdon deri në orët e vona të natës nën shoqërinë e lakrorëve të pjekur në saç, freskisë së pyllit, serenatave korçare dhe shijes së ushqimeve e pijeve të ndryshme.

Por Dita e Verës thonë se ka lindur në Elbasan. Edhe pse sot 14 marsi është festë zyrtare për të gjithë vendin, në këtë qytet ajo merr përmasa të mëdha si askund tjetër. Njerëz të shumtë, me këngë e valle që mbushin qytetin, me vezë të bardha, të ziera e të palyera, ëmbëlsirat e famshme Ballakume e Revani që mbushin tregjet.

Mblodhi e përgatiti Sytki Çerekja

Lexo edhe:
Elbasani në ditën e Verës
Ballakumet e Ditës së Verës - Recetë Elbasani

Në Elbasan, Dita e Verës nuk mund të imagjinohet pa ballakumet. Nëse doni edhe ju t’i bëni vetë në shtëpinë tuaj, kudo që jeni, më poshtë receta e dërguar nga Sytki Çerekja:

Versioni online i një nga revistave më prestigjioze në botë në fushën e jetës dhe modës, Vogue, i ka dedikuar një reportazh të gjerë në seksionin e saj për udhëtimet, transformimit të kryeqytetit të Shqipërisë, Tiranës.

Artikulli i botuar nga Vogue.com vë theksin në transformimin e madh që ka pësuar Tirana nga kryeqyteti i vendit më të izoluar në botë në një kryeqytet të gjallë dhe plotë jetë.

Ndër të tjera revista shkruan: “Tirana të  lë mbresa si një qendër urbane shpirtërore me personalitet të fortë, formuar nga një histori e trazuar. Ashtu si Sarajeva, mrekullisht, i la pas mizoritë e viteve ‘90, për t’u zhvilluar në një kryeqytet të begatë të Europës Lindore, Shqipëria i ka lënë pas dekada të tëra terrori dhe izolimi për të ardhmen”.

“E çuditshme, kjo ish fortesë e komunizmit është e gjallë dhe e përballueshme, banorët e saj janë të hapur dhe miqësorë. Interesi në vendet e Ballkanit është rritur ndjeshëm gjatë viteve të fundit, me udhëtarët kuriozë që kërkojnë rregullisht qetësinë e detit Adriatik dhe qytetet mesjetare me mure prej guri si Dubrovniku në Kroaci dhe Kotorri në Mal të Zi. Tirana nuk mishëron një tërheqje të tillë tradicionale, piktoreske. Në vend të kësaj, ajo impresionon si një qendër shpirtërore, urbane me një personalitet të fortë të formuar nga një histori e trazuar. Ashtu si Sarajeva që u zhvendos shumë larg mizorive të viteve 1990 duke evoluar në një kryeqytet të begatë të Europës Lindore, Shqipëria po lë pas dekadat e veta të tmerrit dhe izolimin e saj në të ardhmen…”, thuhet në këtë reportazh.

Autori në reportazhin e vet ndalet edhe në zonën simbol të udhëheqjes së komunizmit e cila sot është kthyer në qendrën e jetës së natës në Tiranë dhe vendi më i preferuar nga të rinjtë.

“… Radioja gjendet në një lagje të quajtur Ish-Blloku, i njohur gjithashtu si Blloku. Sot “Blloku” është një vorbull pulsues dhe argëtues, me tarraca të panumërta të jashtme, që përputhen më se miri me mysafirët e veshur mirë. Ajo ka një atmosferë shumë të zjarrtë dhe të relaksuar, e cila të kujton Athinën dhe Palermon. Megjithatë, gjatë viteve komuniste, Blloku ishte jashtë kufijve të cilitdo që nuk ishte anëtar i elitës së partisë…”, shkruan autorja e reportazhit, Alia Akkam.

Në fakt, paranoja e ish regjimit komunist dhe fortifikimi i Tiranës dhe i gjithë Shqipërisë është sipas Vogue, një element shumë i rëndësishëm për të kuptuar dhe ndryshimin radikal të Tiranës moderne dhe vibrante që sot është.

Autori veçon në reportazhin e tij disa nga pikat më atraktive dhe interesante të Tiranës që mbartin dhe kureshtjen për tu vizituar.

“Edhe më i mahnitshëm është Bunk’Art, një prej atyre bunkerëve të fshehtë të luftës bërthamore në skajet e kodrës së Tiranës që është shndërruar në një muze. Këtu, në një labirint galerish, endesh nëpër zyrën e ruajtur të Hoxhës dhe shikon një video hipnotike të varrimit të tij. Në qendër të qytetit është Bunk’Art 2, një përkujtim për viktimat e regjimit të Hoxhës, i mbushur me fotografi dhe dokumente më domethënëse. Është efektivisht i pozicionuar pranë Shtëpisë së Gjetheve. Dikur shtabi i policisë sekrete të Sigurimit të Hoxhës, muzeu i imët ndriçon taktikat interesante të mbikëqyrjes së asaj epoke”, thuhet në këtë shkrim.

 Ndër të tjera artikulli flet për ushqimet dhe pijet, të cilat kanë elemente jetësore dhe shoqërore të kulturës së Tiranës. (ATSh)

Shkrimi në origjinal: The Capital of Albania Has Transformed Into a Lively, Affordable Destination